Ψυχολογία και Θεολογία

www.psyche.gr/graceandworks.htm

Ελευθερία και Θεία Χάρη Ο ρόλος της ανθρώπινης προσπάθειας στο έργο της Σωτηρίας. του Νικήτα Καυκιού Περισσότερα σχετικά χωρία "ουδείς δύναται ελθείν προς με εάν μη ο πατήρ ο πέμψας με ελκύση αυτον" Ιωάν. Στ'44   "Οδόν εντολών σου έδραμον, όταν επλάτυνας την καρδίαν μου". Ψαλμός 118 - Για τον ειδικό ψυχικής υγείας το μέγεθος της ανθρώπινης αδυναμίας δεν είναι θεωρητική υπόθεση αλλά στατιστικά, επαληθεύσιμη, κλινική εμπειρία. Η ψυχοθεραπευτική πορεία είναι μια συνεχής αναμέτρηση με την αδυναμία βίωσης και άσκησης της ελευθερίας. Οι ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες συνιστούν μια συστηματική πάλη με στόχο την ψυχική ωρίμανση και την αύξηση της δυνατότητας αυτοπροσδιορισμού. Πολλοί συνάνθρωποί μας είναι δέσμιοι υποσυνείδητων (και συνειδητών) φόβων, κινήτρων και αναγκών που ριζώνουν στα βαθύτερα στρώματα του ψυχισμού. Βασανίζονται από επίμονα, αρνητικά συναισθήματα, και διαχειρίζονται με μεγάλη δυσκολία τις αντιξοότητες που αναδύονται στην καθημερινή τους ζωή. Πάσχουν από διαταραχές άγχους, έμμονων ιδεών ή κατάθλιψης ή είναι εξαρτημένοι από ακατάλληλες, συντροφικές σχέσεις, υπερβολική κατανάλωση ποτού, φαγητού ή ναρκωτικών ουσιών. Σημ 1 Σκέπτονται, αισθάνονται και συμπεριφέρονται με τρόπους που οι ίδιοι δεν αποδέχονται ούτε ανέχονται. Ισχυροί ψυχοδυναμικοί παράγοντες και πιεστικές, διαπροσωπικές σχέσεις προσδιορίζουν σε τέτοιο βαθμό την συμπεριφορά και τα συναισθήματά τους ώστε να μένει ελάχιστος, υπαρξιακός χώρος για την βίωση και την έκφραση της ελευθερίας. Τα όρια ανάμεσα στο ψυχικά υγιές και το παθολογικό δεν είναι με σαφήνεια διαχωρισμένα. Όλοι οι "υγιείς" βασανίζονται από νευρωσικές αδυναμίες και όλοι οι "ασθενείς" παρουσιάζουν υγιή συναισθήματα και συμπεριφορές. Συνεπώς το πρόβλημα της ελευθερίας των επιλογών δεν αφορά μόνο στους ψυχικά ασθενείς αλλά στην ίδια την ανθρώπινη φύση. Οι βιολογικές-γονιδιακές προδιαθέσεις, τα δομημένα αρνητικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και η ένταση των πιέσεων του περιβάλλοντος προσδίορίζουν σε τέτοιο βαθμό τη συμπεριφορά ώστε να διαψεύδουν το μύθο της ελευθερίας των επιλογών. Αν υπάρχει ελευθερία δεν αφορά στις επιλογές αλλά στην διάθεση και την κατάσταση της καρδιάς. Μέσα από το πρίσμα της επίμονης οδύνης όλα όσα υπάρχουν και γίνονται βιώνονται ως πρόβλημα. O Ευαγγελικός λόγος δεν εκλαμβάνεται ως ευλογία αλλά ως επιπρόσθετη εξωτερική πίεση. Ο πνευματικός αγώνας, η νηπτική-σωτηριολογική προοπτική, το αυτεξούσιο, η ελευθερία των επιλογών και η προσωπική ευθύνη φαίνονται απόμακρες, ξένες και απειλητικές έννοιες. Όταν η επιβίωση καταντήσει παράλογο μαρτύριο, η πρόσκληση για απαράκλητη, στεγνή υπακοή στο θέλημα του Θεού μοιάζει με τραγική ειρωνεία. Η ανθρώπινη, μεταπτωτική φύση είναι πολύ αδύναμη. Η προσέγγιση του Θεού δεν πρέπει να να γίνεται με βίαιο, ψυχαναγκαστικό, ασφυκτικό τρόπο αλλά με ήρεμη και χαρούμενη διάθεση. " Τις αδυναμίες αφήστε τις όλες ... Να μην κάνετε καμιά προσπάθεια να απαλλαγείτε απ' αυτές. Ν' αγωνίζεσθε με απαλότητα και απλότητα, χωρίς σφίξιμο και άγχος. ... Όλα να γίνονται με απαλό τρόπο, αβίαστα κι ελεύθερα". π. Πορφύριος 1 Αφετηριακές ερωτήσεις Ποιο είναι το μέγεθός της ανθρώπινης ευθύνης για την αμαρτία; Πως είναι δυνατόν ο παντοδύναμος Θεός της εσταυρωμένης Αγάπης να εμπιστευτεί τη σωτηρία του ατελούς και αδύναμου πλάσματός Του στη δυνατότητα της ελευθερίας του; Σημ. 2 Πως ο Θεός θα μπορούσε να καταδίκασει έναν άνθρωπο του οποίου οι δυνατότητες εφαρμογής του Θείου θελήματος παραλύουν κάτω από το βάρος των νευρωσικών του συμπλεγμάτων; Σημ. 3 Πόση είναι η ευθύνη του αμαρτωλού για την αμαύρωση της εικόνας του Θεού μέσα του; Πως μπορούμε να χαρακτηρίσουμε μια πράξη ως αμαρτία χωρίς να λάβουμε υπόψη μας την ιδιαίτερη προσωπικότητα και την ψυχολογική κατάσταση του ανθρώπου που την διέπραξε; Πως είναι δυνατόν η ελευθερία της προαίρεσης να καταδικάσει σε αιώνια κόλαση ένα ταλαίπωρο πλάσμα apriori καταδικασμένο να είναι ελεύθερο; Πρόχειρη ιστορική διαδρομή του ζητήματος της συμβολής των έργων και της Χάριτος για τη σωτηρία στη Δυτική Εκκλησία. - Ο Πελάγιος (390 μ.χ.) θεωρεί ότι η ανθρώπινη θέληση, ο πνευματικός αγώνας και τα καλά έργα παίζουν τον πρώτο ρόλο για τη σωτηρία. Δίνει έμφαση στην ελεύθερη θέληση και την ανθρώπινη ηθική προσπάθεια. - Ο ιερός Αυγουστίνος υποστήριξε σε αντίθεση με τον Πελάγιο ότι οι συνέπειες του προπατορικού αμαρτήματος διέφθειραν την φύση όλης της ανθρωπότητας και κατά συνέπεια όλοι οι άνθρωποι έχουν πλέον μια εγγενή ροπή προς το κακό και δεν είναι δυνατόν να κάνουν από μόνοι τους κάτι που να μπορεί να ευαρεστήσει το Θεό. "Grant what thou commandest, and command what thou dost desire." - Σύμφωνα με τον Λούθηρο η σωτηρία δεν εξαρτάται από τις ανθρώπινες προσπάθειες αλλά από τη Χάρη του Θεού η οποία προσφέρεται δωρεάν από το Θεό σε όποιον αμαρτωλό αποδέχεται τον Χριστό ως προσωπικό του Σωτήρα. Η πρόσκληση του Θεού για υπακοή στο νόμο Του γίνεται για να φανερωθεί η ανικανότητα του ανθρώπου να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της Θεία δικαιοσύνης. "διοτι εξ εργων νομου ου δικαιωθησεται πασα σαρξ ενωπιον αυτου δια γαρ νομου επιγνωσις αμαρτιας". Ρωμ Γ' 20 - Ο Έρασμος πιστεύει ότι οι απόψεις του Λούθηρου κρύβουν κάποια μορφή μοιρολατρίας που οδηγεί σε ηθική χαλαρότητα. Αν η ελευθερία των επιλογών δεν παίζει καθοριστικό ρόλο στην πνευματική πορεία του πιστού τότε δεν υπάρχουν αξιέπαινες και αξιόποινες πράξεις και ο Θεός είναι άδικος εφόσον σώζει ή καταδικάζει αυθαίρετα τα δημιουργήματά Του. - Ο Καλβίνος αποδέχεται την ηθική υπευθυνότητα του ανθρώπου υπογραμμίζοντας τη διαφορά ανάμεσα στην ανάγκη για την αμαρτία από τον αναγκασμό διάπραξης της αμαρτίας. Ο άνθρωπος νιώθει την ανάγκη να αμαρτήσει αλλά δεν είναι αναγκασμένος να το κάνει. Μπορεί να αρνηθεί ελεύθερα την αμαρτωλή του κλίση με τη βοήθεια της Χάριτος. - Σύμφωνα με Ιησουίτη θεολόγο του 16ου αιώνα Luis de Molina ο Θεός προγνωρίζει και επηρεάζει αλλά δεν προκαλεί ούτε προσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος επιλέγει ελεύθερα να συμπεριφερθεί σε κάθε περίσταση. - Ο Ρωμαιοκαθολικός ιεράρχης Jacques Bossuet διακήρυξε ότι η ελεύθερη θέληση και ο Θείος προορισμός είναι αλήθειες που πρέπει να αποδεχτούμε ακόμη και όταν δεν μπορούμε να τις συνδέσουμε με τη λογική. - Σύμφωνα με τον Θωμά τον Ακινάτη ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να κάνει ότι θέλει αλλά είναι ο Θεός που προκαλεί τις ανθρώπινες πράξεις να συμβούν ελεύθερα. Και αν υπάρχουν κάποιες πράξεις που αξίζουν τη Χάρη είναι ο Θεός που θέλει κάποιοι άνθρωποι να επιτελέσουν ελεύθερα αυτές τις πράξεις. Ο Θεός είναι η καθοριστική αιτία των ενάρετων πράξεων και συνεπώς η Χάρη είναι αποκλειστικά δώρο του Θεού. Αλλά οι πράξεις που αξίζουν τη Χάρη γίνονται ελεύθερα και συνεπώς είναι όντως αξιέπαινες. - Στην ορθόδοξη θεολογία η σωτηρία θεωρείται αποτέλεσμα συνεργίας της θείας Χάρης και της ανθρώπινης θέλησης. Συνεργία δεν σημαίνει ότι oι ενέργειες του ανθρώπου είναι ισότιμες με τις ενέργειες του Θεού αλλά ότι για τη σωτηρία συνεργάζονται η ανθρώπινη και η Θεία θέληση. Ποια είναι όμως η φύση, οι ιδιότητες και η δύναμη της ανθρώπινης θέλησης. Είναι τόσο ισχυρή και αδέσμευτη η ανθρώπινη θέληση ώστε να προσδιορίζει τη ζωή και τη σωτηρία; Δεν νομίζω ότι κάπου μέσα στο κεφάλι ή την καρδιά κρύβεται κάποια ελεύθερη και αδέσμευτη, ηγετική συνείδηση η οποία έχει τη δυνατότητα να υπερνικά την αναγκαιότητα. Δεν νομίζω ότι υπάρχει κάποιο δυναμικό, παρατηρητικό κέντρο, κάποιο ισχυρό αντιληπτικό, βουλητικό σημείο που ρυθμίζει και να προσανατολίζει ελεύθερα τη σκέψη, την πράξη και το συναίσθημα. Οι μελέτες, οι εμπειρίες και οι προβληματισμοί μου δεν ανέχονται ένα τέτοιο συμπέρασμα. Δεν μπορώ να δω αυτόνομη και αποκομμένη από τη Θεία Χάρη την ελευθερία του ανθρώπου. Νομίζω ότι η ελευθερία των επιλογών δεν είναι απροϋπόθετη αλλά μάλλον το βιωματικό επιφαινόμενο της αλληλεπίδρασης πολλών παραγόντων. Συστήματα πεποιθήσεων, εμπειρίες, συναισθήματα, ανάγκες, επιθυμίες, γνώσεις, περιβαλλοντικές συνθήκες, διαπροσωπικές σχέσεις, προσωπικός αγώνας και η Θεία Χάρη αλληλεπιδρούν αδιαλείπτως σε συνειδητό και υποσυνείδητο επίπεδο, καλλιεργώντας μέσα μας υπαρξιακές ζυμώσεις οι οποίες μας προσανατολίζουν δίνοντας την εμπειρική ψευδαίσθηση της ελευθερίας των επιλογών. Δεν είναι η ανθρώπινη ελεύθερη επιλογή αλλά ο Θεός που αρχίζει, συνοδεύει και ολοκληρώνει τη διαδικασία της σωτηρίας. Ο Θεός αποκαλύπτει την Αλήθεια στον άνθρωπο. "Αποκάλυψον τους οφθαλμούς μου, και κατανοήσω τα θαυμάσια εκ του νόμου σου". ψαλμ. 118 Το άνοιγμα της καρδιάς δεν είναι ανθρώπινο κατόρθωμα αλλά έργο του Θεού. "ημεις αγαπωμεν αυτον οτι αυτος πρωτος ηγαπησεν ημας". " Α' Ιωάν. Δ', 19. Η υπακοή στο Θείο θέλημα είναι πνευματικό δώρο. "Οδήγησον με επί την αλήθειαν σου και δίδαξον με, ότι συ εί ο Θεός ο σωτήρ μου" Ψαλμ. 24· Μετάνοια: Το ξεκλείδωμα της καρδιάς. Η συνάντηση του ανθρώπου με το Θεό είναι αδιάγνωστο μυστήριο που δεν χωρά σε αναλυτικά, ερμηνευτικά, λογικά σχήματα. Ο συγκλονισμός της υπαρξιακής μεταστροφής εν Αγίω Πνεύματι υπερβαίνει κάθε προσπάθεια ερμηνευτικής προσέγγισης. Η εμπειρία της μετάνοιας συντελείται μυστικά και απροσδόκητα χωρίς να προκύπτει ως φυσικό αποτέλεσμα της ανθρώπινης προσπάθειας. "ουκ εξ εργων των εν δικαιοσυνη ων εποιησαμεν ημεις αλλα κατα το αυτου ελεος εσωσεν ημας δια λουτρου παλιγγενεσιας και ανακαινωσεως πνευματος αγιου" Τίτος Γ' 5 Η έκπληξη της μετανοίας "αναστατώνει", αναμορφώνει και ανακαινίζει εκ βαθέων την ύπαρξη. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος έρχεται σε μετάνοια μετά από: - Την εμπειρία απεριόριστης χαράς που συνοδεύει κάποιο γεγονός που εκλαμβάνεται ως ευλογία. -Την ανατροπή της υπαρξιακής ισορροπίας. Την συντριβή της αίσθησης του ελέγχου βασικών διαστάσεων της προσωπικής ζωής. π.χ. Ασθένεια, χωρισμός, απώλεια εργασίας. - Τον ησυχαστικό γλυκασμό της ψυχής (γεύση Χάριτος) με την προσευχή, τον εκκλησιασμό ή την επικοινωνία με κάποιον χαριτωμένο άνθρωπο. Ο έλλογος λόγος δεν μπορεί να χωρέσει το μυστήριο. Καιά υπόθεση δεν μπορεί να εξαντλήσει ερμηνευτικά το μεγάλο μυστήριο της μετανοίας. Για να έλθει η "μοιραία" ώρα της κλήσης και της καρδιακής ανταπόκρισης απαιτείται η μυστική συνεργία Θεού και ανθρώπου, Χάριτος και καρδιάς, ενθαδικού και επέκεινα, πραγματικού και υπερπραγματικού. Όπως το λουλούδι δεν μπορεί να εξηγήσει την άνθισή του έτσι και ο άνθρωπος δεν μπορεί να εξηγήσει την μετάνοιά του. Η εσχατολογική φιλοσοφία δεν ολοκληρώνεται με τη γνώση και την κατανόηση αλλά με την ταπείνωση και την Χάρη. Ο Θεός δεν γνωρίζεται με την έρευνα αλλά κοινωνείται με την μετάνοια εν Αγίω Πνεύματι. Η φανέρωση του Θεού είναι υπερφυσικό μυστήριο, που υπερβαίνει απείρως τις δυνατότητες της ανθρώπινης κατανόησης. Το μάτι που κοιτάζει τον ήλιο τυφλώνεται από το θάμβος του φωτός. Ο νους που αναζητά την Αλήθεια "παραλύει" από το ασύλληπτο βάθος των μυστηρίων του Θεού. Ελευθερία επιλογών και Θεία Χάρη Η δυνατότητα της ελευθερίας των προσωπικών επιλογών είναι ανάλογη με τη δύναμη της θέλησης. Η δύναμη αφυπνίζει και ενεργοποιεί τη δυνατότητα της θέλησης. Η Δύναμη-Λόγος του Θεού ενεργοποιεί τη θέληση και την κατευθύνει σωτηριολογικά. Ο Νίτσε κήρυξε τη θέληση για δύναμη, το κυνήγι της δύναμης. Όμως ο άνθρωπος, από μόνος του, δεν μπορεί να είναι δυνατός. Το κυνήγι της δύναμης όπως και κάθε άλλη εγωκεντρική προσπάθεια αυτο-ανύψωσης οδηγεί αναπόφευκτα σε εξουθενωτική συντριβή. Οι ανθρώπινες, συνειδητές, αγωνιστικές προσπάθειες έχουν τη σημασία τους αλλά δεν μπορούν ποτέ να δώσουν πνευματικούς καρπούς όσο παραμένουν αυτόνομες και αποκομμένες από την παντοδυναμία της Θείας αγάπης. "χάριτι δε θεού ειμί ό ειμί και η χάρις αυτού η εις εμέ ου κενή εγενήθη αλλά περισσότερον αυτών πάντων εκοπίασα, ουκ εγώ δε, αλλ' η χάρις του θεού η συν εμοί" Α' Κορινθ.15:10 Η θέληση βέβαια προϋποθέτει δύναμη. Είναι η δύναμη που επιτρέπει στη θέληση να θέλει. Χωρίς τη δύναμη η θέληση απονευρώνεται και δεν μπορεί να θέλει αυτό που θα ήθελε να θέλει. Αλλά ακόμη και αν θα το ήθελε δεν θα μπορούσε να το κατορθώσει. Η ελευθερία δεν είναι θέμα θέλησης αλλά δύναμης. "Η Ελευθερία δεν είναι μια ιδέα που ανήκει στη θέληση ή την προτίμηση, αλλά στον άνθρωπο που έχει τη δύναμη. " Locke, B. 2, ch. 21, sec. 10 Αληθινή Δύναμη είναι ο Θεός. Η ενέργεια του Θεού ενισχύει και προσανατολίζει προς το αγαθό. "εις ο και κοπιω αγωνιζομενος κατα την ενεργειαν αυτου την ενεργουμενην εν εμοι εν δυναμει" Κολοσ. Α' 29 Με τη βοήθεια της Χάριτος ο άνθρωπος ταπεινώνεται αγιαστικά ενώπιον του Θεού και εγκαταλείπει τις προσπάθειες αυτονόμησής του. Η Χάρη του προσφέρει τη δυνατότητα να υπερνικήσει το φόβο της ανασφάλειας και να απαλλαγεί από την ανάγκη της αυτο-εξασφάλισης. "Όλα συν Χριστώ είναι δυνατά. Όταν έλθει η Χάρις, γίνεσαι άφοβος και αποκτάς αγάπη, ειρήνη, μακροθυμία, χαρά". π. Ποφύριος 2 Η Χάρη του δίνει τη δυνατότητα να παραδοθεί άνευ όρων, εν ταπεινώσει, στην αγάπη των Θείων εντολών και την υπακοή. Η Χάρη γεννά την αρετή. "αν (ο άνθρωπος) δεν θρέψει την ψυχή του με το λίπασμα του λόγου του Θεού και τη χάρη των Μυστηρίων, δεν θα καρπίσει αρετές". Γέροντος Παϊσίου Χαριτωμένες Διδαχές 1. Οι ενάρετες πράξεις γίνονται από τον άνθρωπο στο βαθμό που ο Θεός μορφώνει μέσα του την καλή θέληση και τον ενισχύει με τη δυνατότητα της αγωνιστικής διάθεσης. Η νηπτικός αγώνας και η υπακοή είναι τα δώρα με τα οποία η αγάπη του Θεού έλκει τον άνθρωπο. Η καλή θέληση (ή αγαθή προαίρεση) δεν είναι εγγενές χαρακτηριστικό της μεταπτωτικής, ανθρώπινης φύσης ούτε αυτοπροαίρετη επιλογή, αλλά καρπός του υπαρξιακού φωτισμού. Όλα τα καλά προέρχονται άμεσα ή έμμεσα από τον Θεό. "πασα δοσις αγαθη και παν δωρημα τελειον ανωθεν εστιν καταβαινον απο του πατρος των φωτων". Ιακ. Α' 17 Ο χριστιανός συναισθάνεται ότι οφείλει τα πάντα στον Θεό. Η αγαθή προαίρεση, η αγάπη, η χαρά, η σωτηρία όπως και η ίδια του η ζωή είναι θεία δώρα. ¨΄Ολα η θεία χάρις τα δίδει" π. Πορφύριος 3 Είμαι ελεύθερος να υπακούσω στο θέλημα του Θεού στο βαθμό που μου το επιτρέπει η Χάρη Του. Δεν είμαι αυτό που θέλω. Δεν μπορώ να κάνω αυτό που θέλω. Είμαι και κάνω αυτό που μπορώ όταν, όπως και στο βαθμό που η Χάρη του θεού μου το επιτρέπει. "ελεησω όν αν ελεω, και οικτειρησω ον αν οικτειρω" Ρωμ. 9, 15 Ο Θεός εργάζεται μέσα μου τη σωτηρία. Δεν με λυτρώνουν οι καλές μου πράξεις αλλά το θείο έλεος. "τη γαρ χαριτι εστε σεσωσμενοι δια της πιστεως και τουτο ουκ εξ υμων θεου το δωρον ουκ εξ εργων ινα μη τις καυχησηται" Εφεσ. Β' 8-9 Ο Θεός με στηρίζει, ο Θεός με προσανατολίζει και μου παρέχει όλες τις προϋποθέσεις για να σωθώ. Ανταποκρίνομαι στο κάλεσμά Του με τις δυνατότητες που Εκείνος μου χαρίζει. Με τη δική Του Χάρη και Δύναμη αποδέχομαι την πρόσκληση των εντολών και της αγάπης Του. Με τη δική Του Χάρη και Δύναμη τον πλησιάζω και τον αγαπώ. Οι πνευματικές αρετές όπως η νηστεία, η εγκράτεια, η υπομονή και η αγάπη δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αξιοποίηση σε βιωματικό και συμπεριφορικό επίπεδο των δικών Του δωρεών. Αν η Χάρη Του με εγκατέλειπε όχι μόνο δεν θα μπορούσα να τηρήσω τις εντολές αλλά ούτε και θα συνέχιζα να υπάρχω. Χωρίς Αυτόν είμαι ότι και ο Αδάμ πριν από την ημέρα της δημιουργίας του. Η ανθρώπινη ευθύνη για τη σωτηρία Οι Άγιοι Πατέρες της Εκκλησίας υπογραμμίζουν την ευθύνη του ανθρώπου για την σωτηρία του. Στα πατερικά συγγράμματα (Σημ 4) διαφαίνεται ότι ο Θεός προσκαλεί συνεχώς τον άνθρωπο σε κοινωνία με την άπειρη και απροϋπόθετη αγάπη Του. «Μας κυνηγά ο Θεός να μας κερδίσει κι εμείς όλο του ξεγλυστράμε. Μας κυνηγά ο Θεός συνέχεια… Και μείς;» Γέρο Δανιήλ Αθωνίτης Θεωρείται ευθύνη του ανθρώπου να ανταποκριθεί στο θείο κάλεσμα με αγωνιστικό φρόνημα και αυταπάρνηση. Η διδασκαλία των Αγίων Πατέρων ακούγεται σαν συναγερμός με τα μηνύματα "τρέξτε να σωθείτε" ή "ο σκληρός, πνευματικός αγώνας ανοίγει την πόρτα του παραδείσου" ή "όλα εξαρτώνται από την προαίρεσή σου. Αν θέλεις μπορείς να ζήσεις έμπρακτα στην προσωπική σου ζωή το λόγο του Θεού". Στην Αγία Γραφή και ιδιαίτερα στα ασκητικά κείμενα των μεγάλων νηπτικών συγγραφέων της Εκκλησίας μπορεί να συναντήσει κανείς πολλά αποσπάσματα στα οποία διατυπώνεται με σαφήνεια το μήνυμα "αγωνίσου, κοπίασε, προσπάθησε, πάλεψε". Σημ. 5 Στα μάτια του Χριστιανού που δεν διαθέτει ολοκληρωμένη θεολογική κατάρτιση και προσωπική νηπτική εμπειρία, η πνευματική πορεία μπορεί να εκπέσει από μυστήριο σε εφαρμογή τεχνικών αόρατου πολέμου. Δημιουργείται η εντύπωση ότι αρκεί ο βαπτισμένος χριστιανός να αγωνιστεί εφαρμόζοντας κοπιαστικές, νοητικές και συμπεριφορικές μεθόδους και θα κατορθώσει τη σωτηρία. Σημ. 6 - Αυτή η ασκητικο-κεντρική σωτηριολογική αντίληψη κρύβει τον κίνδυνο της εγωκεντρικής αυτονόμησης του ανθρώπου από την παντοδυναμία της Θείας Αγάπης. Η άσκηση που βιώνεται ως ατομικό επίτευγμα οδηγεί πρώτα στην έπαρση και μετά στην πτώση, την θλίψη και την αμαρτία. Η Χάρη του Θεού προσφέρεται δωρεάν αλλά για να γίνει κανείς κατάλληλος δέκτης του δώρου της Χάριτος χρειάζεται να φτάσει πρώτα στο αδιέξοδο της εγώ-κρατούμενης ζωής του και να αποδεχθεί την αποτυχία του ενώπιον του Θεού. "Θυσία τω Θεώ πνεύμα συντετριμμένον, καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ούκ εξουδενώσει". Ψαλμός 50, 17 Η συντριβή θεραπεύει την εγωκεντρικότητα και τον ατομισμό. "Εγγύς Κύριος τοις συντετριμμένοις την καρδίαν και τους ταπεινούς τω πνεύματι σώσει". Ψαλμός 33, 18 Φαίνεται πως το μόνο που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος για να συμβάλλει στη σωτηρία του είναι να πιστέψει. Δηλαδή να εμπιστευτεί το Χριστό, να Τον αγαπήσει. Να ανοίξει την καρδιά του, ώστε να επιτρέψει στο Χριστό να του προσφέρει Χάριτι τη δυνατότητα της πνευματικής Αγάπης. "ειδοτες οτι ου δικαιουται ανθρωπος εξ εργων νομου εαν μη δια πιστεως ιησου χριστου και ημεις εις χριστον ιησουν επιστευσαμεν ινα δικαιωθωμεν εκ πιστεως χριστου και ουκ εξ εργων νομου, διοτι ου δικαιωθησεται εξ εργων νομου πάσα σαρξ". Γαλάτας Β' 16 Η δυνατότητα αποδοχής της Χάριτος είναι δώρο του Θεού. Η δύναμη του Θεού επιτρέπει στον άνθρωπο να αποδεχτεί τη Χάρη. "ενι δε εκαστω ημων εδοθη η χαρις κατα το μετρον της δωρεας του χριστου" Εφεσ. Δ' 7 Ο άνθρωπος "δεν μπορεί " να αντισταθεί στη σωτηριολογική δύναμη της Χάριτος. Διότι η Χάρη προσανατολίζει προς τον Θεό ακόμη και τη φορά της θέλησης. "Όταν έλθει η Χάρις, όλα είναι εύκολα. Κινείσαι όπου σε κινεί. Δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς. Δηλαδή κάνεις αυτό που σου εμπνέει Αυτή. Δεν μπορείς να θυμώσεις, δεν μπορείς να μισήσεις, δεν μπορείς να βλάψεις κανένα. Ο αιχμάλωτος υπό του Αγίου Πνεύματος καθίσταται ανίκανος του μισείν. Ο κατειλημμένος υπό του Χριστού καθίσταται ανίκανος του ποιείν κάθε κακό" π. Πορφύριος 4 Από το μύθο της ελευθερίας στο μυστήριο της μετανοίας. Δεν είμαστε ούτε αυτό που νομίζουμε ούτε αυτό που θα θέλαμε να είμαστε. Οι ρίζες της προσωπικότητας χάνονται στα υπόγεια στρώματα του προσωπικού και του ομαδικού ασυνείδητου. Τα βαθύτερα κίνητρα της συμπεριφοράς τις περισσότερες φορές δεν είναι συνειδητά, ηθελημένα και έλλογα. Συχνά κάνουμε πράγματα για τα οποία δεν μπορούμε να δώσουμε λογική εξήγηση και αναρωτιόμαστε για ποιο λόγο συμπεριφερόμαστε με τρόπους που δεν συνάδουν με τις αξίες και τις πεποιθήσεις μας. "ό γαρ κατεργάζομαι ου γινώσκω ου γαρ ο θέλω τουτο πράσσω αλλ' ό μισώ τουτο ποιω ... συνήδομαι γαρ τω νόμω του θεού κατά τον έσω άνθρωπον βλέπω δε έτερον νόμον εν τοις μέλεσιν μου αντιστρατευόμενον τω νόμω του νοός μου και αιχμαλωτίζοντα μ ε εν τω νόμω της αμαρτίας τω όντι εν τοις μέλεσιν μου" Ρωμ Ζ' 15, 22-23 Οι αθέλητες συμπεριφορές έχουν τις ρίζες τους στο υποσυνείδητο και οφείλονται σε απωθημένα ή λανθάνοντα συναισθήματα, παρορμήσεις και ανάγκες. Πίσω από αθέμιτες ή αδικαιολόγητες συμπεριφορές είναι πιθανό να κρύβονται: - Φόβοι, άγχoς, θυμός, ανασφάλεια, ενοχή. - Ανικανοποίητες ανάγκες για ασφάλεια, δύναμη, αγάπη, καταξίωση, χαρά και ελευθερία. - Επιθετικές ή σεξουαλικές παρορμήσεις. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να καταλάβει τι είναι αυτό που τον σπρώχνει κοντά ή μακριά από το Θεό. Δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει τα βαθύτερα κίνητρα της μετάνοιας ή της αποστασίας του. Δεν μπορεί να ερμηνεύσει τα κίνητρα, τη φύση και τον τρόπο της σωτηριολογικής του πορείας. Η αρχή, ο δρόμος και το τέλος του αγιασμού είναι μυστήριο. Η κλήση του Θεού είναι μυστήριο. Η προσωπική κλίση είναι μυστήριο. Η αμαρτία, η μετάνοια, η σωτηρία είναι μυστήριο. Όταν οι μαθητές ρώτησαν τον Ιησού "τις ήμαρτεν ούτος η οι γονείς αυτού, ίνα τυφλός γεννηθή"; απάντησε "ούτε ούτος ήμαρτεν ούτε οι γονείς αυτου, αλλ ίνα φανερωθή τα εργα του θεού εν αυτώ". Ιωάν. 9, 3. Ουσιαστικά δεν τους πρόσφερε αιτιολογική ερμηνεία Έστρεψε την προσοχή τους σε μια εντελώς διαφορετική προοπτική. Στην ενέργεια, τη Χάρη, τα έργα και τη δόξα του Θεού. Σαν να έλεγε: Μη σκέπτεστε με αυτόν τον τρόπο. Αλλάξτε εντελώς το πρίσμα μέσα από το οποίο αντιλαμβάνεστε και ερμηνεύετε την πραγματικότητα. Μην αναζητάτε αιτίες. Μην προσπαθείτε να καταλάβετε και να ερμηνεύσετε αυτό που Είναι και γίνεται. Δεν είναι δυνατόν να χωρέσετε το πως και το γιατί. Παραδοθείτε στο Θεό. Μην απορείτε ... δοξάσατε! Μη ρωτάτε ... προσευχηθείτε! Ο άνθρωπος δεν καλείτε να ερωτήσει αλλά να απαντήσει στις προκλήσεις-προσκλήσεις του Θεού. Δεν καλείται να αναλύσει αλλά να ζήσει το μυστήριο του υπάρχοντος. Δεν καλείται να θεωρήσει το Είναι αλλά μετάσχει σταυρικά στο Γίγνεσθαι. Η πρόσκληση είναι "έρχου και ίδε" Ιωάν. 1, 46, "γεύσασθε και ίδετε". Ο Κύριος μας Ιησούς Χριστός μας προσκαλεί να εμπλακούμε στην ιστορία του κόσμου με σταυρική αγάπη. Μας προτρέπει να υπερβούμε τις ατομικές μας επιθυμίες και να παραδοθούμε άνεϋ όρων στο αγιαστικό Του θέλημα. Δεν μας θέλει θεατές, αναλυτές ή ερμηνευτές αλλά μάρτυρες. "οτι υμιν εχαρισθη το υπερ χριστου ου μονον το εις αυτον πιστευειν αλλα και το υπερ αυτου πασχειν ". Φιλιπ. Α' 29-30 Δεν μας καλεί να μιλήσουμε για το φως αλλά να γίνουμε φως. Δεν θέλει να ερμηνεύσουμε το φως αλλά να μαρτυρήσουμε για το φως, να γίνουμε φως και να λάμψουμε ενώπιον των ανθρώπων. "ουτως λαμψατω το φως υμων εμπροσθεν των ανθρωπων οπως ιδωσιν υμων τα καλα εργα και δοξασωσιν τον πατερα υμων τον εν τοις ουρανοις" Ματθ. Ε' 16 Θεωρητική βεβαιότητα και αγιοπνευματική αυτοπαράδοση Δεν γνωρίζουμε με ποιο ακριβώς τρόπο μπορούμε να γνωρίσουμε το Θεό και να σωθούμε. Δεν υπάρχει απόλυτο κριτήριο εξακρίβωσης και στάθμισης του Θείου θελήματος. Δεν υπάρχει κάτι apriori δεδομένο που πρέπει να κάνουμε σε κάθε περίσταση για να ευαρεστήσουμε το Θεό. Όλες μας οι νηπτικές προσπάθειες είναι ασήμαντες και ανόητες ενώπιον του Θεού. "ως ράκος αποκαθημένης πάσα η δικαιοσύνη ημών" Ησαία 64, 6 Το καλύτερο από τα ανόητα και ασήμαντα που θα μπορούσαμε να κάνουμε είναι να χαρίσουμε στον Θεό τον ίδιο μας τον εαυτό. Να παραδοθούμε άνευ όρων στην Αγάπη Του. Να Του επιτρέψουμε να μας κάνει ότι θέλει όπως θέλει. " Θεέ μου πάρε με και κάνε με ότι θες¨ Μητέρα Γαβρηλία Όχι για να κάνουμε κάτι σημαντικό αλλά για να του επιτρέψουμε να μας πλησιάσει, να μας γνωρίσει και να μας ζήσει. Η πίστη μας δεν είναι βεβαιότητα γνωστικού τύπου. Για να πλησιάσουμε το Θεό δεν χρειάζεται να μάθουμε και να καταλάβουμε, αλλά να σταυρωθούμε και να πεθάνουμε. Ή καλύτερα να μην αντιστεκόμαστε όταν η σωτήρια δυναμική της Χάριτος αγκαλιάζει σταυροαναστάσιμα τη ζωή μας. Να μην εμποδίζουμε (όσο μας είναι δυνατόν) την δύναμη της σωτηρίας να ενεργεί μέσα μας. - Άν η Χάρη του Θεού δωρίζεται στον άνθρωπο μετά από την εκπλήρωση κάποιων προϋποθέσεων, τότε η εκπλήρωση αυτών των προϋποθέσεων είναι έργο της Χάριτος. Η Χάρη του Θεού εκπληρώνει μέσα μας τις προϋποθέσεις που απαιτούνται ώστε να γίνουμε δεκτικοί της Χάρης. "θεός γαρ εστίν ο ενεργών εν υμίν και το θέλειν και το ενεργείν υπέρ της ευδοκίας" Φιλιπ. Β' 13 Ο ίδιος ο Θεός μας εμπνέει τη διάθεση για τα καλά έργα . "καταρτισαι υμας εν παντι εργω αγαθω εις το ποιησαι το θελημα αυτου" Εβρ. ΙΓ', 21. Η Χάρη του Αγίου Πνεύματος μας δίνει τη δύναμη να υπακούμε το λόγο Του και να εκτελούμε τις εντολές Του. "Και θα βάλω μέσα σας το Πνεύμα μου, και θα σας κάνω να περπατάτε στα διατάγματά μου, και να τηρείτε τις κρίσεις μου, και να τις εκτελείτε. " Ιεζεκιήλ 36, 27 Η ασκητική πράξη υποκινείται από τη Χάρη και προσελκύει τη Χάρη. Ο άνθρωπος συνεργεί στη σωτηρία του αλλά η δυνατότητα συνεργίας είναι δώρο της Χάριτος. Η ψυχοσωματική δυνατότητα, η βούληση και η διάθεση που προϋποθέτει η εφαρμογή του Θείου θελήματος είναι έργα και δώρα της Χάριτος. Ο αετός για να πετάξει χρειάζεται δύο φτερούγες. Ο άνθρωπος για να ενωθεί με τον Θεό χρειάζεται τη Χάρη και την καλή προαίρεση. Η Χάρη είναι του Θεού και προσφέρεται δωρεάν. Η προαίρεση είναι του ανθρώπου και στρέφεται προς το καλό με τη δύναμη του Θεού. Η αγαθή προαίρεση είναι καρπός του Αγίου πνεύματος. "επιστρέψη με προς μετάνοιαν και των αυτού εντολών εργάτην δόκιμον αναδείξη με" Απόδειπνο. "Άσπιλε αμόλυντε" Ο άνθρωπος δεν είναι παθητικός αλλά ενεργητικός δέκτης της Χάρης. Μόνο που αυτή η ενεργητική δεκτικότητα είναι Θείο δώρο. Περί αγαθής προαιρέσεως Ίσως αγαθή προαίρεση δεν είναι η ελεύθερη δυνατότητα εφαρμογής του θείου θελήματος αλλά η αδιάγνωστη, μυστική κατάσταση της καρδιάς. Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η ενέργεια του Λόγου του Θεού στην ανθρώπινη καρδιά. "'δυνάμωσον ο Θεός, τούτο, ο κατειργάσω εν ημίν". Ψαλμ 67, 29 Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η δύναμη που ασκεί μέσα μας το κατ' εικόνα. Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η συντριβή του εαυτού μέσα από τις ευκαιρίες που προσφέρει αφειδώς η καθημερινότητα. Ίσως αγαθή προαίρεση είναι το μυστήριο που τελεσιουργεί η Χάρη στην ανθρώπινη καρδιά. Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η παράδοση του ανθρώπου στην αγκαλιά του Θεού μετά από τη συνεχή καταδίωξη του Θείου ελέους. "Το έλεος σου καταδιώξει με πάσας τας ημέρας της ζωής μου". ψαλμ. 22 Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η καθαρή όραση της αλήθειας "Εν τω φωτί σου οψόμεθα φώς" Ψαλμ. 35, 10. Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η φανέρωση των Θείων εντολών "Τας οδούς σου, Κύριε, γνώρισον μοι και τας τρίβους σου δίδαξον με". Ψαλμ. 24 Ίσως αγαθή προαίρεση είναι η παράδοξη ταπείνωση της ψυχής ενώπιον του Θεού. "και γαρ τα κυνάρια εσθίει απο των ψιχίων των πιπτόντων από της τραπέζης των κυρίων αυτών" Ματθ. 15, 27 Ίσως αγαθή προαίρεση είναι ο ερωτικός πόθος της ψυχής για τον εντελώς απρόσιτο Θεό της Αγάπης "Έλα, συ που έγινες ο πόθος της ψυχής μου και μ' αξίωσες να σε ποθήσω τον απρόσιτο παντελώς" Οσ. Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Σημ. 7 Σημειώσεις Σημ. 1 Για μια ευρύτερη κατανόηση των ψυχολογικών προβλημάτων. Βλ. Εμπειρίες, συμπτώματα και τακτικές αντιμετώπισης του έντονου άγχους. (www.psyche.gr/agchodis.htm) Εμπειρίες, συμπτώματα και τακτικές αντιμετώπισης της κατάθλιψης. (www.psyche.gr/depression.htm) Η ανάπτυξη της αυτοπεποίθησης. Αντιμετωπίζοντας τα αισθήματα κατωτερότητας, την ανασφάλεια και το φόβο. (www.psyche.gr/autopepoithisi2.htm) Θετικά και Αρνητικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. (www.psyche.gr/personality.htm). Σημ. 2. Αν ο άνθρωπος είναι απόλυτα υπεύθυνος για τη σωτηρία του αισθάνομαι ότι δεν μπορώ να αντέξω μια τόσο σκληρή πραγματικότητα. Ο Κύριός μας είπε: "ο δυνάμενος χωρείν χωρείτω ". Ματθ. 19, 12. Φαίνεται πως δεν έχω τη δυνατότητα να χωρέσω σε μια τέτοια Θεολογική-οντολογική αλήθεια. Ο άνθρωπος μου φαίνεται πολύ μικρός για να αναλάβει μια τόσο μεγάλη ευθύνη. Σημ. 3 Βλ. Οι ψυχολογικές προϋποθέσεις της υπακοής και της ελευθερίας (www.psyche.gr/ poimantiki1.htm) Σημ. 4. Ο βασικός στόχος του Αγιοπατερικού λόγου είναι να παιδαγωγήσει πνευματικά και όχι να επεξηγήσει γνωσιακά και θεωρητικά. Η γνώση ως θεωρητική απεικόνιση της αντικειμενικότητας δεν διαθέτει σωτηριολογική λειτουργικότητα. Ο άνθρωπος που θέλει να γνωρίσει το Θεό δεν έχει τίποτε να μάθει αλλά έχει πολλά να πάθει μέχρι να αναγεννηθεί με την μετάνοια, την ταπείνωση και την αγάπη ώστε να ομοιάσει στο Θεό. Η γνώση του Θεού δεν είναι μάθηση αλλά πάθηση, δεν έχει να κάνει με θεωρητική κατάρτιση αλλά με σταυρο-αναστάσιμη αναμόρφωση. Αυτό που εκφράζεται και διατυπώνεται στην Εκκλησία στοχεύει στη χριστοκεντρική παιδαγωγία και όχι στην θεολογική πληροφόρηση. Σημ. 5 Αγιογραφικά και Αγιοπατερικά χωρία που δίνουν την προτεραιότητα για τη σωτηρία στην ανθρώπινη προσπάθεια: "ουκ οιδατε οτι οι εν σταδιω τρεχοντες παντες μεν τρεχουσιν εις δε λαμβανει το βραβειον ουτως τρεχετε ινα καταλαβητε πας δε ο αγωνιζομενος παντα εγκρατευεται εκεινοι μεν ουν ινα φθαρτον στεφανον λαβωσιν ημεις δε αφθαρτον". Α' Κοριν. 9, 24-25 "ότι συ αποδώσεις εκάστω κατά τα έργα αυτού". Ψαλμ. 61 "παρακαλων επαγωνιζεσθαι τη απαξ παραδοθειση τοις αγιοις πιστει" Ιούδα Α' 3 "14τι το οφελος αδελφοι μου εαν πιστιν λεγη τις εχειν εργα δε μη εχη μη δυναται η πιστις σωσαι αυτον … η πιστις χωρις των εργων νεκρα εστιν … 24 ορατε τοινυν οτι εξ εργων δικαιουται ανθρωπος και ουκ εκ πιστεως μονον … 26 ωσπερ γαρ το σωμα χωρις πνευματος νεκρον εστιν ουτως και η πιστις χωρις των εργων νεκρα εστιν" Ιακώβου Β', 14- 26. "Συ όμως ω αγωνιστά και μιμητά του πάθους του Χριστού αγωνίζου έσωθεν, ίνα αξιωθής να γευθής την δόξαν του Θεού. Διότι αν πάσχωμεν μετ' αυτού, θέλομεν συνδοξασθή ". Οσ. Ισαάκ του Σύρου, Ασκητικά, Λόγος ΙΣΤ' Περί των τρόπων των αρετών. "Μη πλανάσαι ω άφρον, ο διά τον Θεόν κόπος και ο εις την εργασίαν των εντολών αυτοί ιδρώς, προηγείται της εις αυτόν ελπίδος. ...Μη θέλε να κρατείς ανέμους εις την παλάμην σου, ήγουν πίστιν χωρίς έργων". Αββά Ισαάκ του Σύρου. Οι Ασκητικοί Λόγοι. Λόγος ΚΒ.- - Ένας γέροντας είπε: Το νά βιάζουμε σε όλα τον εαυτό μας (για νά κατορθώσουμε την αρετή), αυτός είναι ο δρόμος που οδηγεί στο Θεό. Ο ίδιος γέροντας είπε: Αυτός πού βιάζει τον εαυτό του για το Θεό, είναι όμοιος με τον ομολογητή της πίστεως. Μικρός Ευεργετινός, εκδ. Ι.Μ.Παρακλήτου. σελ.87 - 88. "Μόχθος, πραγματικός μόχθος, και πολλή και αφανής πικρία μας περιμένουν, και ιδίως τους αμελείς, έως ότου κατορθώσωμε τον λαίμαργο και "φιλομάκελλον κύνα", δηλαδή τον νου μας, να τον κάνουμε φίλο της προσοχής και της καθαρότητος, με τη βοήθεια της απλότητος, της πολλής αοργησίας και της επιμελείας". Οσ. Ιωάννου Σιναίτου, Κλίμαξ: Περί αποταγής, Λόγος Α' 17 Ένας αδελφός είπε στον αββά Ποιμένα: "... εκείνος πού θέλει νά ξεριζώσει τα πάθη του, έχει ανάγκη από ίδρώτες και κόπους". Μικρός Ευεργετινός, εκδ.Ι.Μ.Παρακλήτου. σελ. 88 «Πράξις γαρ, θεωρίας πρόξενος» Aγ. Γρηγορίου του Θεολόγου, P G 36, στ. 412 "Αδελφέ, μη λιποψυχήσεις μπροστά σε κανέναν κόπο, για νά Μην περάσουν μέσα σου οι ενέργειες του εχθρού. Γιατί όπως ακριβώς ένα ερειπωμένο σπίτι έξω από την πόλη γίνεται τόπος ακαθαρσιών, έτσι και ή ψυχή του οκνηρού αρχάριου γίνεται κατοικητήριο κάθε ακάθαρτου πάθους." Του αββά Ησαΐα Μικρός Ευεργετινός, εκδ.Ι.Μ.Παρακλήτου. σελ.88 "η δε σωτηρια ημων η αποχη πασης αμαρτιας εστιν; αποχην δε πασης αμαρτιας διχα της των αρετων εργασιας και της εκπληρωσεως πασων των εντολων κατορθωθηναι αδυνατον. Δια γαρ της των εντολων εκπληρωσεως τρεφεσθαι ειωθε παρ' ημων ο Δεσποτης ημων και Θεος και Κυριος του παντος" Οσίου Συμεών του Νέου Θεολόγου. Κατηχήσεις και Ευχαριστίαι. Λογος Θ΄. (170).

Η αλήθεια στον Αγιογραφικό και Αγιοπατερικό παραβολικό λόγο.

Ταπείνωση του νου, πίστη
και αληθινότητα

Η Εκκλησία μάς προκαλεί να πιστέψουμε δηλαδή να υπερβούμε τις γνωσιολογικές και υπαρξιακές μας ανασφάλειες και να παραδοθούμε στο Θεό μέσα από την πρακτική μας ζωή.
Η ορθόδοξη θεολογία δεν θεμελιώνεται σε αντικειμενικές αλήθειες που μπορούν να αποδειχθούν. Δεν ενδιαφέρεται για την αντικειμενική περιγραφή του κόσμου, για εκμετάλλευση ή ωφελιμιστική χρήση. Δεν εστιάζει στη γνώση και τη χρήση αλλά στον αγιασμό και τη σωτηρία. Γι αυτό η εκφραστική της προσομοιάζει περισσότερο στην ποίηση παρά στην επιστήμη. Η ποίηση κρυπτογραφεί αισθητικά την εμπειρία, η επιστήμη περιγράφει αντικειμενικά τα όντα, η Εκκλησία νοηματοδοτεί πνευματικά την ύπαρξη.
Η Εκκλησία δεν περιγράφει την πραγματικότητα, προσδίδει στο Είναι πνευματικό νόημα. Η Εκκλησία αντιλαμβάνεται, ερμηνεύει, εξηγεί και εκφράζεται με τρόπο ξένο για τη συνηθισμένη κοσμική λογική. Αναφέρεται σε ξένα πράγματα με ξένο τρόπο. Γι' αυτό ο λόγος της είναι συνήθως παραβολικός.

Φυσικό και πνευματικό επίπεδο ερμηνείας 

Δεν υπάρχει ένα απόλυτο κριτήριο αξιολόγησης της αληθινότητας. Ούτε και ένας μόνο τρόπος για να κατανοήσουμε και να ερμηνεύσουμε ένα φαινόμενο.

Παράδειγμα Α'
- Η σελήνη σε φυσικό επίπεδο είναι ο δορυφόρος της γης που αντανακλά τη νύχτα το φως του ήλιου.
Η σελήνη ως προς την φυσικότητά της αυτή καθ' εαυτή δεν διαθέτει ωραιότητα ή πνευματικότητα. Αλλά και κάθε προσπάθεια λογικής ερμηνείας της ωραιότητας της σελήνης δεν ερμηνεύει την ίδια την ωραιότητά της αυτή καθ' εαυτή αλλά τις φυσικές τις προϋποθέσεις. σημ 1.
Η ανθρώπινη συνειδητότητα-εσωτερικότητα προσδίδει στη σελήνη ιδιώματα που υπερβαίνουν τη φυσικότητα. Ο άνθρωπος μπορεί να κοινωνήσει βιωματικά με το φως του φεγγαριού και να νιώσει κατάνυξη, θαυμασμό, χαρά, θλίψη ή απορία. Η φυσική σχέση του ανθρώπου με τη σελήνη καταλήγει στην περιγραφή του δορυφόρου της γης με φυσικούς-επιστημονικούς όρους. Η μετα-φυσική σχέση του ανθρώπου με το φεγγάρι συγκλονίζει την εσωτερικότητα και εικονίζεται με ποιητικούς-πνευματικούς χαρακτηρισμούς.

Πίνακας 1.
Στην πρώτη περίπτωση το φεγγάρι είναι φυσικό αντικείμενο. Στην δεύτερη περίπτωση το φεγγάρι προσλαμβάνει μεταφυσικές (πέρα από τις φυσικές) ιδιότητες.

Α' Φυσικό επίπεδο	Β' Πνευματικό επίπεδο
Σελήνη	Φεγγάρι. σημ.2
Δορυφόρος της γης	'Οτι όψομαι τους ουρανούς έργα των δακτύλων σου, σελήνην και αστέρας, ά συ εθεμελίωσας. ψαλμός 8ος
Ακτίνα, μάζα, πυκνότητα, ταχύτητα διαφυγής, ατμόσφαιρα.	Δοξολογία, ευχαριστία, ταπείνωση, κατάνυξη, παράκληση. Ευλογείτε, ήλιος και σελήνη, άστρα του ουρανού, τον Κύριον Ωδή ογδόη
Επιφάνεια, χημική σύσταση, θερμοκρασία.	Σελήνη λαμπραίς ταίς ακτίσι τώ κόσμω συνεκλαμπρύνεται ... σέ δοξάζει σελήνη, σοί εντυγχάνει τά άστρα, σοί υπακούει τό φώς, σέ φρίττουσιν άβυσσοι ... Ακολ. Φώτων
Προέλευση σημ. 3	Εποίησε σελήνην εις καιρούς· ο ήλιος έγνω την δύσιν αυτού. 'Εθου σκότος, και εγένετο νύξ. ψαλμός 102ος
Εξερεύνηση, διαστημικές αποστολές	Αινείτε αυτόν, ήλιος και σελήνη· αινείτε αυτόν, πάντα τα άστρα και το φως. Αινείτε αυτόν, οι ουρανοί των ουρανών. ψαλμός 148ος
Αντικειμενικές επιδράσεις στο ζωικό και το φυτικό βασίλειο	Επήρθη ο ήλιος, και η σελήνη έστη εν τη τάξει αυτής εις φως βολίδες σου πορεύσονται, εις φέγγος αστραπής όπλων σου. Ωδή τρίτη

  Παράδειγμα Β'
  - Στους στίχους του Διονυσίου Σολωμού "Έστησ΄ ο Έρωτας χορό με τον ξανθό Απρίλη, κ' η φύσις ηύρε την καλή και την γλυκειά της ώρα" δεν περιγράφεται αντικειμενικά ένα φυσικό γεγονός αλλά μαρτυρείται η εμπειρία σχέσης του ποιητή με τη φύση. Ο ποιητικός-αισθητικός λόγος υποδηλώνει μια εμπειρική-αισθητική αλήθεια η οποία δεν διαθέτει αντικειμενική ισχύ αλλά βιωματική ένταση.
Παράδειγμα Γ'
- Στην Κυριακή προσευχή με τη φράση "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς" δεν περιγράφεται αντικειμενικά η φυσική-βιολογική σχέση του ανθρώπου με το Δημιουργό του αλλά μαρτυρείται η οντολογική-προσωπική μας σχέση με το Θεό. Ο πνευματικός, θεολογικός λόγος υποδηλώνει μια υπερ-προσωπική αλήθεια η οποία δεν διαθέτει αντικειμενική ισχύ αλλά πνευματικό δυναμισμό.
"Εν τοις ουρανοίς" δεν σημαίνει στο διάστημα των άστρων και των πλανητών αλλά στη βασιλεία του πνεύματος δηλαδή στην πνευματική διάσταση όπου τα πάντα πληροί η Χάρη του Αγίου Πνεύματος και ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει την πληρότητα της ερωτικής του σχέσης με τον Θεό.
Κατά βάθος δεν μπορούμε να καταλάβουμε τι σημαίνει "πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς" εκτός και αν αυτό μας αποκαλυφθεί από τον ίδιο τον Πατέρα δια του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Αλλά ακόμη και αν το καταλάβουμε (ή καλύτερα αν μας επισκεφθεί και μας κατα-λάβει αυτή η ίδια η αλήθεια της Πατρότητας του Θεού) δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε σε κάποιον άλλο που δεν έχει βιώσει αυτή την αποκάλυψη.

Το βαθύτερο νόημα
της παραβολής

Παραβολή: Ετυμολογία: Παρά-βάλλω = Ρίχνω στο πλάι. Εξακοντίζω παραπλεύρως. Παρα-βολή = Παράπλευρη βολή, πλαϊνή ρίψη. Υπάρχει ένα δεύτερο βαθύτερο νόημα το οποίο "βάλλεται" μαζί με το πρώτο επιφανειακό νόημα. Στα Εβραϊκά: meshalim = μυστηριώδης λόγος.

 

- Η παραβολή παρα - βάλλει μηνύματα πέρα από τα ιστορικά γεγονότα που αφορούν στην πλοκή της αφήγησης. Επιτρέπει στον κάθε αναγνώστη ή ακροατή να δει και να καταλάβει τόσα πνευματικά νοήματα όσα του επιτρέπουν οι πνευματικές του δυνατότητες και η θεολογική του κατάρτιση. Παιδαγωγεί μυστικά αποκαλύπτοντας αλληγορικά πνευματικές, ηθικές, ψυχολογικές,υπαρξιακές και φυσικές αλήθειες. Το βαθύτερο νοηματικό περιεχόμενο της παραβολής είναι κρυφό και δεν διακρίνεται με την πρώτη ματιά αλλά αν δεν μπορέσει κανείς να διεισδύσει στο βαθύτερο αυτό περιεχόμενο τότε η παραβολή είναι μόνο μια ανόητη ιστορία.

 - Οι επιφανειακές λεπτομέρειες που αφορούν στην διήγηση δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία. Ο παραβολικός λόγος διεισδύει βαθύτερα στο Είναι από την αντικειμενική περιγραφή. Μας ξεναγεί σε βαθύτερες πτυχές της ζωής και του θανάτου. Δεν είναι ψέμα αλλά εικονική μεταφορά αληθειών οι οποίες δεν μπορούν να δηλωθούν με διαφορετικό τρόπο. Η παραβολή δεν είναι αντίθετη με την αλήθεια. Είναι αλήθεια ειπωμένη με τη μορφή μιας ιστορίας (παραβολικά). Αλήθεια εκφρασμένη αφηγηματικά. Οι μυστικές αλήθειες δεν είναι μυστικές επειδή κάποιοι θέλουν να τις κρατήσουν κρυφές. Απλά δεν ανακοινώνονται στο επίπεδο του λόγου αλλά κοινωνούνται και αποκαλύπτονται στην υπερπροσωπική διάσταση. σημ. 4
  - Αυτό που εκφράζει η παραβολή δεν μπορεί να λεχθεί με άλλο τρόπο. Δεν πρόκειται για ιδέες ή για θεολογικές διατυπώσεις. Η ερμηνεία μας οδηγεί σε αυτό που δεν μπορεί να εννοηθεί χωρίς την παραβολή. Δεν κοιτάμε μέσα από την παραβολή σαν μέσα από παράθυρο για να δούμε κάτι άλλο αλλά η ίδια η διήγηση εμπεριέχει αισθητικά και πνευματικά μηνύματα τα οποία δεν χωράνε στα σχήματα του ορθού λόγου. Από την επιφάνειά της διήγησης διαχέεται ένα υπέρ-πραγματικό φως το οποίο δεν θα μπορούσε να φανεί αν δεν είχε τη μορφή της παραβολής.
.
  - Για τον πνευματικό άνθρωπο η παραβολή δεν είναι απλά ένα λογοτεχνικό σχήμα που σηματοδοτεί μεταφορικά τις αλήθειες του πνεύματος. Ο άγιος ζει τα πάντα παραβολικά. Βλέπει, κατανοεί και ερμηνεύει παραβολικά όχι μόνο τα αγιογραφικά κείμενα αλλά και τον φυσικό κόσμο και τα ιστορικά γεγονότα. Όλα όσα υπάρχουν μέσα και έξω και πάνω και κάτω συνυφαίνονται εμπειρικά και θεωρητικά με την απανταχού παρουσία του Θεού. Όλα φανερώνουν το Θεό και όλα φανερώνονται από τον Θεό.
Παραβολικά είναι τα μάτια και το στόμα του αγίου. Παραβολική είναι η ίδια του η ζωή. Όλα όσα τον αγγίζουν και όλα όσα αγγίζει με το σώμα το νου και την καρδιά του αναμορφώνονται κάτω από το φως της Χάριτος. Ο άγιος αδιαλείπτως παραβάλλει το πνευματικό με το κοσμικό, το αιώνιο με το χρονικό, το αθάνατο με το θνητό, το άγιο με το αμαρτωλό. Αυτό που προσλαμβάνει ή εκφράζει ως σημαντικό και αληθινό είναι ξένο για τις αντιληπτικές προσλαμβάνουσες του ανθρώπου που ζει μακριά από τη Χάρη. Ο λόγος του διαθλάται μέσα από το φως της Χάρης γι αυτό όταν μιλά παραμιλά, όταν βάλλει το λόγο .. παρα-βάλλει

Γνώση, υπέρβαση, ταπείνωση

Η πνευματική ζωή
δεν βιώνεται ως
ψυχολογική, βιωματική, ατομική εμπειρία
αλλά αποκαλύπτεται ως
υπερβατικό, υπεραισθητικό και υπερπροσωπικό
γεγονός.

 - Στο επίπεδο της πνευματικής γνωσιολογίας δεν έχει ιδιαίτερη σημασία η αντικειμενική ερμηνεία των γεγονότων. Τα βιωματικά περιεχόμενα των αντιληπτικών δυνατοτήτων δεν θεωρούνται πηγή των πνευματικών εμπειριών. Για την πνευματική (και την αισθητική) γνωσιολογία η αντικειμενικότητα δεν είναι καθοριστική. Το αληθινό δεν αντλεί εγκυρότητα από τη συμφωνία του με την αντικειμενικότητα αλλά από την ένταση με την οποία δυναμοποιεί, δονεί και νοηματοδοτεί την ανθρώπινη εσωτερικότητα.

 - Στην Εκκλησία το κέντρο του κόσμου είναι ο Θεός και όχι ο εαυτός μου. Αυτό που αισθάνομαι να αντι-κείται στη συνειδητότητά μου ως υπερβατικό είναι πιο σημαντικό από την ατομική μου υποκειμενικότητα. Εν ταπεινώσει αποδίδω τη δύναμη, την αρχή, την εξουσία, το λόγο και την αλήθεια σε αυτό που αντί-κείται ως αντι-κείμενο στη συνειδητότητα ή καλύτερα υπερ-κείται ως υπερκείμενο υπερβατικό ον ή υπερβατικό πρόσωπο.
Επειδή αυτό που ζω δεν είναι δικό μου ούτε μπορεί να ανήκει σε κάτι από όσα γνωρίζω ότι υπάρχουν σε αυτό τον κόσμο πιστεύω ότι η υπερβατική εμπειρία δεν κτίζεται μέσα μου αλλά μου δωρίζεται από το χώρο της υπέρβασης ως Χάρη του Θεού.
  - Η προσλαμβάνουσα συνειδητότητα συγκλονίζεται από το μεγαλείο της υπερβατικής, αποκεκαλυμμένης δόξας. Χάνει τον έλεγχο, ταπεινώνεται και παραδίδεται άνευ όρων στην άρχουσα, παντοδύναμη, πνευματική πληρότητα.
Στο βιωματικό βάθος αυτής της υπερβατικής πνευματικής εμπειρίας η διαφορά ανάμεσα στο εγώ και το μη εγώ διαλύεται και ο άνθρωπος αίρεται άκων στο ύψος της μυστικής εμβίωσης όπου τα πάντα είναι Ένα. Στην Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία όπου το κέντρο είναι ο Χριστός τα πάντα γίνονται Χριστός. Ο πιστός και ιδιαίτερα ο νηπτικός, ασκητής απεκδύεται τον κόσμο και ενδύεται το Χριστό. Ζει τη χαρά του Χριστού αλλά και τη φοβερή άβυσσο της απουσίας Του. Παρηγοριά του, χαρά του, ζωή του είναι ο Χριστός. Τρέφεται από τον έρωτά του για τον Χριστό. Όταν ο έρωτας αυτός μαραίνεται, όταν η Χάρη αποσύρεται ο πιστός πληγώνεται θανάσιμα και γεύεται την κόλαση. Αιωρείται απαρηγόρητος πάνω από την άβυσσο του μηδενός. Όταν χάνει το Χριστό χάνει τα πάντα διότι στην ουσία δεν έχει τίποτε άλλο. Όλα τα περιεχόμενα της ζωής του είναι οργανικά δεμένα με τον Χριστό. Αγαπάει τη γυναίκα του, τα παιδιά του και τους συνανθρώπους του με τη Χάρη του Θεού. Εργάζεται με τη Χάρη του Θεού. Όλες οι πράξεις του είναι δοξολογία, ευχαριστία ή αγώνας με τον Χριστό και για το Χριστό. Η απομάκρυνση από τον ορίζοντα της Χάριτος βιώνεται ως κόλαση ή προσωπικός θάνατος. Η επίσκεψη της Χάριτος του Θεού βιώνεται ως παράδεισος και προσωπική ανάσταση.
Με τη νίψη και την προσευχή ο χριστιανός δεν προσκολλάται σε καμιά συγκεκριμένη μορφή αλλά ελευθερώνεται από όλα τα αισθητά και τα νοητά.
Το εγώ ταπεινώνεται και συντρίβεται. Η συνειδητότητα ελευθερώνεται από τα δεσμά του χώρου και του χρόνου. Η απόσταση ανάμεσα στο εδώ και το εκεί, το πριν και το μετά καταργούνται. Το εγώ χάνει τη δύναμή του. Δεν υπάρχει πόνος, λύπη και στεναγμός αλλά ζωή ατελεύτητος. Εφόσον το εγώ νεκρώνεται η πηγή των πνευματικών βιωμάτων αποδίδεται αναπόφευκτα σε κάτι που είναι πέρα από τον ατομικό εαυτό.
Δεν υπάρχει πλέον το εγώ και το εσύ, το δικό μου και το ξένο. Η αγία βάση πάνω στην οποία όλα θεμελιώνονται είναι ο Χριστός. Όταν όλα τα δεδομένα του κόσμου γίνουν σκιάς ασθενέστερα και ονείρων απατηλότερα, ο χριστιανός μένει μόνος, ξένος από όλα όσα γίνονται σε φυσικό, κοινωνικό, ψυχολογικό επίπεδο. Τότε αυτό που μένει είναι μόνο ο Χριστός. Τα πάντα και εν πάσι Χριστός, η αλήθεια και η ζωή

Αλήθεια και παραβολή

- Όταν μας έχει δωριθεί προσωπική γεύση των Αληθειών του Πνεύματος μπορούμε να χρησιμοποιούμε τη φυσική μας γλώσσα αλλά τότε οι λέξεις μεταρσιώνονται σε πνευματικά σύμβολα, φορτίζονται με πνευματικό άλως και αποκτούν ευρύτερη μετα - περιγραφική σημασία. Οι παραβολικές αλήθειες στα αυτιά των Αγίων σημαίνουν σαν χαριτωμένες καμπάνες, στα αυτιά των ανυποψίαστων κωφεύουν σαν γράμματα του νόμου.
Η παραβολική σημειολογία ανάγει το ενθαδικό στο επέκεινα. Επιτρέπει στο επέκεινα να φωτίσει το ενθαδικό. Αναφέρεται στο γνωστό καθημερινό για να σημάνει το βαθύτερο πνευματικό μέσα από όσα δεν μπορούν να αναλυθούν, να επεξηγηθούν και να αποδειχθούν. 

 - Ο αγιογραφικός, παραβολικός λόγος διασώζει και εμπλουτίζει τη δυνατότητα της αγάπης. Μιλά στην καρδιά του ανθρώπου και την ξεσηκώνει για να την παραδώσει σωτηριολογικά στην αγάπη.
Δεν γνωρίζουμε με απόλυτο τρόπο την όντως πραγματικότητα. Αυτό που νοησιαρχικά θεωρείται ανοησία, βιωματικά και καρδιακά μπορεί να είναι ζωή και σωτηρία.
Η οντολογική αληθινότητα υπερβαίνει το επίπεδο της αντικειμενικότητας. Οφείλουμε να είμαστε ανοιχτοί στην πληρότητα της ζωής. Να μην συρρικνώνουμε την πραγματικότητα για να χωρέσει στα νοητικά σχήματα που διαθέτουμε. Είναι προτιμότερο να διευρύνουμε τη συνειδητότητά μας και να την ταπεινώνουμε απέναντι σε αυτό που όντως Είναι για να μην προδίδουμε αυτό που είναι εσχάτως Αληθινό.

 - Οι φυσικοί νόμοι που διέπουν το σύμπαν γνωρίζονται με το συνειδητό κομμάτι του εαυτού μας. Η Αλήθεια του Πνεύματος προσκυνείται με όλο μας το είναι. Η φυσιολογία των όντων ανακαλύπτεται με την εφαρμογή της επιστημονικής μεθοδολογίας. Η πνευματική δύναμη που συνέχει τα όντα συναντάται προσωπικά μετά από την κένωση της υπάρξεως. Η ταπείνωση μαρτυρεί τα μυστικά του σύμπαντος. Το μεγάλο μυστικό δεν ανακοινώνεται ως αντικειμενική πληροφορία βιώνεται ως σταυροαναστάσιμη εορτή. Το μυστικό δεν κρατείται κρυφό από κάποιους. Απλά δεν αποκαλύπτεται με τη μορφή του λόγου. Το μυστικό δεν φυλάσσεται κρυφό για να μην το συναντήσεις. Σε καταδιώκει και μάχεται για να σου δωριθεί και να σε λυτρώσει από τις ελλείψεις. Το μυστικό ανθίζει πάνω στο Σταυρό και περιμένει να του δώσεις τη ζωή σου για να το ζήσεις.

------------------

Σημ. 1. Η αισθητική εμπειρία της ωραιότητας δεν εξαντλείται στο επίπεδο της ερμηνείας της. Αναφέρουμε για παράδειγμα την ακόλουθη ερμηνεία της ωραιότητας της πανσέληνου από ένα φυσικό επιστήμονα. Η ερμηνεία της ωραιότητας είναι ξένη από την ίδια την ωραιότητα αυτή καθ' εαυτή.
"Αυτός είναι και ένας από τους βασικότερους λόγους που το αυγουστιάτικο φεγγάρι φημίζεται για την ομορφιά του ... Επειδή η Σελήνη τον Αύγουστο όταν μεσουρανεί, δηλαδή όταν βρίσκεται στο μέγιστο ύψος, δεν φθάνει πολύ ψηλά πάνω από τον ορίζοντα, το φως της φθάνει σε εμάς διατρέχοντας μεγαλύτερο πάχος ατμόσφαιρας με αποτέλεσμα να διαχέεται και να απορροφάται το κυανό τμήμα του χρώματός της και να φθάνει στα μάτια μας πιο έντονο το κόκκινο….. Ένας άλλος λόγος που η αυγουστιάτικη πανσέληνος είναι τόσο φημισμένη είναι επειδή αυτή την εποχή τη βλέπουμε σχετικά χαμηλά, κοντά στον ορίζοντα και φυσικά επειδή το καλοκαίρι ο ουρανός είναι συνήθως ανέφελος και επομένως είναι πιο εύκολα παρατηρήσιμη. Εφημ. Το Βήμα. Κυριακή 13 Αυγούστου 2000, Γ. Σειραδάκης, καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Σημ. 2. Η γιαγιά μου η Καλατίνα υποστήριζε με επιμονή ότι οι άνθρωποι δεν πήγαν ποτέ στο φεγγάρι. Τότε απορούσα με την στενοκεφαλιά της. Πως είναι δυνατόν να επιμένει ότι δεν πήγαν αφού παρακολουθήσαμε την προσσελήνωση στην τηλεόραση. Πολλά χρόνια μετά από το θάνατό της κατάλαβα ότι είχε δίκιο. Οι άνθρωποι πήγαν στη σελήνη που είναι ο δορυφόρος της γης αλλά δεν πήγαν ποτέ στο φεγγάρι. Το δικό της φεγγάρι, το φεγγαράκι της το λαμπρό το θεϊκό σημείο που ξύπναγε μέσα της προσευχή, ταπείνωση και δοξολογία.

Σημ. 3. "Οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι η Σελήνη σχηματίστηκε όταν ένα σώμα στο μέγεθος του Άρη χτύπησε τη Γη. Με το χτύπημα εκτοξεύτηκαν ποσότητες υλικού που μπήκαν σε τροχιά γύρω από τη Γη, ενώ συγχρόνως επήλθε μια επιμήκυνση της περιόδου περιστροφής της γύρω από τον άξονά της στη σημερινή τιμή των 24 ωρών" Από που μας ήρθε η Σελήνη; Από την ιστοσελίδα του PhysicsWeb, 3 Ιουλίου 2003
http://www.physics4u.gr/news/2003/scnews995.html

Σημ.4 Το ίδιο ισχύει και για την αγιογραφία και την βυζαντινή μουσική των οποίων η "κατανόηση" εξαρτάται από τις αισθητικές και τις πνευματικές αντιληπτικές δυνατότητες του θεατή ή του ακροατή.

Οι ψυχολογικές προϋποθέσεις της υπακοής και της ελευθερίας

www.psyche.gr/poimantiki1.htm

του Νικήτα Καυκιού

Η διάκριση του πνευματικού
Ο πνευματικός πατέρας ακροβατεί ανάμεσα στις εντολές του θεού και τις αδυναμίες του πιστού.
Σταθμίζει διακριτικά την προαίρεση και τις δυνατότητες του πιστού, πριν τον παροτρύνει στην εφαρμογή του Θείου θελήματος. Διότι η υπακοή προϋποθέτει πνευματική εγρήγορση, αβίαστη συγκατάθεση και ψυχική δύναμη.
Αν ο πνευματικός προσπαθήσει να επιβάλλει αδιάκριτα το θείο λόγο μπορεί να συντρίψει μια ευάλωτη προσωπικότητα. Γι' αυτό οφείλει να λάβει υπ' όψιν του τις ψυχολογικές δυνατότητες του πιστού.
Η ανθρώπινη εσωτερικότητα δεν είναι μόνο πνευματική αλλά και ψυχολογική. Στην ποιμαντική και την εξομολόγηση ο πνευματικός εστιάζει την προσοχή του σε πνευματικές μεταβλητές όπως: αγάπη - μίσος, ταπείνωση - έπαρση, υπακοή - ανυπακοή, πνευματική εγρήγορση - ακηδία, φιληδονία - εγκράτεια ενώ παραβλέπει τις ψυχολογικές μεταβλητές όπως: υγεία - παθολογία, αυτοπεποίθηση - μειονεκτικότητα, συνειδητό - υποσυνείδητο, εσωστρέφεια - εξωστρέφεια, επικοινωνιακές δεξιότητες - κοινωνική απόσυρση.
Οι ψυχολογικοί παράγοντες δεν πρέπει να παραβλέπονται διότι προσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό την υπαρξιακή πραγματικότητα. Αρνητικά συναισθήματα όπως: ανασφάλεια, φοβίες, έμμονες ιδέες, αδικαιολόγητο άγχος και θλίψη επηρεάζουν τη δομή και τη λειτουργία της προσωπικότητας και παρεμποδίζουν την πνευματική πορεία των χριστιανών.
Ο ρόλος του πνευματικού πατέρα δεν εξαντλείται στην ενημέρωση του πιστού σχετικά με το τι θέλει ο Θεός από αυτόν, ούτε στην παρότρυνση εφαρμογής του Θείου θελήματος, αλλά στην προετοιμασία του πιστού να αποδεχθεί το Θείο λόγο και να τον εφαρμόσει στην πράξη. Το κύριο έργο του είναι να συμβάλλει στην δημιουργία προϋποθέσεων ώστε να γίνει δυνατή η εφαρμογή του Θείου θελήματος.
Ο πνευματικός πατέρας είναι ο γεωργός ο οποίος αφαιρεί τα παράσιτα, οργώνει και ποτίζει το χωράφι ώστε να καταστεί έτοιμο για την σπορά. Το έργο του περιλαμβάνει και τη σπορά αλλά δεν περιορίζεται σε αυτήν. Ούτε βέβαια έχει νόημα να διαμαρτύρεται για την ποιότητα του αγρού. Η βασική μέριμνα είναι η καλλιέργεια του εδάφους ώστε αυτό να καταστεί γόνιμο. Διότι όταν επικρατούν οι κατάλληλες συνθήκες, ο σπόρος ξέρει από μόνος του πώς να γίνει ώριμο φυτό και να δώσει καρπούς.

Η υπέρβαση του εγωκεντρισμού.
Ο εγωισμός δεν είναι αδυναμία ή ελάττωμα του χαρακτήρα για το οποίο είμαι υπεύθυνος και το οποίο μπορώ με τη δύναμη της θέλησής μου να ξεπεράσω εδώ και τώρα. Δεν είναι κάτι που μπορώ να υπερβώ με τη θέλησή μου.
Όταν λειτουργώ εγωιστικά εγκλωβίζομαι στις προσωπικές μου αδυναμίες και ανάγκες. Όταν δεσμεύομαι από τον εγωκεντρισμό μου αναγκάζομαι να υπηρετώ τις ατομικές μου ανάγκες και δεν μπορώ να σκέφτομαι, να αισθάνομαι και να συμπεριφέρομαι σύμφωνα με την αγάπη των εντολών του Θεού.
Τα ανθρώπινα πάθη είναι έμμονες συνειδητές και υποσυνείδητες παρορμήσεις οι οποίες με αποπροσανατολίζουν και με απομακρύνουν από το Θεό.
Όσο πιο έντονα είναι μέσα μου χαραγμένα τα πάθη τόσο περισσότερο δεσμεύομαι από αυτά και μειώνεται η δυνατότητά μου να ζήσω ελεύθερα δηλαδή σύμφωνα με το Θείο θέλημα. (Σε πνευματικό επίπεδο η προσωπική ελευθερία και η υπακοή στο θεό είναι ταυτόσημες έννοιες). Πρόκειται για μια παγίδα η οποία συγκροτεί τα θεμέλια της οδύνης. Όσο περισσότερο δεσμεύομαι από τις παρορμήσεις μου τόσο περισσότερο υποφέρω. Η ευχαρίστηση που προκύπτει από την ικανοποίηση των παθών μοιάζει με δάνειο από τράπεζα με πολύ υψηλό τόκο. Το κυνήγι της εγωκεντρικής απόλαυσης θηρεύει την υπαρξιακή χρεοκοπία.
Δεν επιλέγουμε να έχουμε πάθη απλά αισθανόμαστε την ένταση των παθών μέσα μας. Νιώθουμε να επηρεάζουν τόσο πολύ τη συμπεριφορά μας ώστε να μην μπορούμε να αντισταθούμε.
Δεν είμαστε ένοχοι για τα πάθη μας στο βαθμό που η δύναμη της θέλησής μας δεν είναι αρκετή για να τα ξεπεράσουμε.
Η ίαση των παθών και η απελευθέρωση από τις εγωκεντρικές δεσμεύσεις είναι μυστήριο. Δεν μπορεί να γίνει μέσα από συνειδητές, ανθρώπινες προσπάθειες αλλά με την παρέμβαση του Θεού. Η υπέρβαση του εγωκεντρισμού δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητών ασκητικών προσπαθειών αλλά καρπός της επίσκεψης του Αγίου Πνεύματος. Η θεραπεία των παθών βιώνεται ως άμεση δωρεά υπερβατικής ελευθερίας. Ο πιστός πάσχει τη θεραπεία χωρίς να μπορεί να επεξηγήσει λογικά την ακριβή διαδικασία της θεραπευτικής του εμπειρίας. Η θεραπεία δεν είναι ανταμοιβή για τις ασκητικές προσπάθειες και τις θυσίες αλλά θείο δώρο που παρέχεται δωρεάν χάριν της ταπεινώσεως. Ο πιστός δεν μπορεί με τη δύναμη της θέλησής του να ξεπεράσει το εγώ του. Καθώς όμως συντρίβεται μέσα από την επαφή του με την πραγματικότητα και αδειάζει από τον εαυτό του, επιτρέπει στη Χάρη του Θεού να τον επισκεφτεί και να τον κατακλύσει. Η αναφορά της συντριβής στο Θεό ελκύει τη Χάρη.

Το αλάθητο και η παρερμηνεία.
Οι πατέρες της Εκκλησίας ακόμη και όταν είναι χαριτωμένοι δεν είναι παντογνώστες. Μπορεί να είναι άγιοι αλλά δεν είναι πανεπιστήμονες. Αγιάζονται με την μωρία της ταπείνωσης και όχι με την οίηση της γνώσης. Είναι δυνατόν να κάνουν λανθασμένες τοποθετήσεις ιδιαίτερα σε μη δογματικά θέματα. Συχνά εκφράζουν απόψεις που δεν θεμελιώνονται στη Χάρη αλλά στο πολιτιστικό κλίμα της εποχής τους ή στην ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση τους. Από την άλλη πλευρά εμείς οι ίδιοι μπορεί να παρερμηνεύουμε το νόημα των λόγων τους καθώς φιλτράρουμε τα λόγια τους μέσα από τα δικά μας σύγχρονα, διαφορετικά αλλά και εκκοσμικευμένα κριτήρια. Μέσα από τις αδυναμίες μας συχνά παρεξηγούμε το βαθύτερο νόημα των πατερικών λόγων. Διότι δεν είναι δυνατόν να συλλάβουμε αυτό που μας υπερβαίνει.
Είναι προτιμότερο αντί να προσπαθούμε να καταλάβουμε με το νου μας το νόημα των λόγων τους να προσπαθούμε να μιμηθούμε τη ζωή τους. Στην εσώτερη ουσία και όχι στα επιφαινόμενα εξωτερικά σχήματα. Διότι δεν είναι η γνώση αλλά η πρακτική εφαρμογή του θείου θελήματος που ανοίγει το δρόμο της Θεογνωσίας.
Μέσα από τη δική μας ασκητική πράξη και συναίσθηση της αδυναμίας μας γινόμαστε μέσα στην Εκκλησία με τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος φορείς της Αλήθειας, Θεοφόροι και άγιοι.

Οι δεσμεύσεις της ελευθερίας
Η συμπεριφορά μας δεν συνίσταται σε αυτόματες, ανακλαστικές αντιδράσεις σε ερεθίσματα του περιβάλλοντος, δεν προσδιορίζεται από τις συσσωρευμένες αρνητικές εμπειρίες του παρελθόντος, δεν είναι καρπός ελεύθερων, προσωπικών επιλογών αλλά συνάρτηση όλων αυτών των παραγόντων.
Η συμπεριφορά μας είναι αποτέλεσμα του συνόλου των αλληλεπιδράσεων όλων των εσωτερικών και των εξωτερικών παραγόντων που απαρτίζουν τη ζωή μας αλλά και ολόκληρο το σύμπαν. Κάθε στιγμή όλα όσα είναι μέσα μας αλληλεπιδρούν μεταξύ τους αλλά και με όλα όσα είναι έξω και πέρα και πάνω από εμάς.

Ελευθερία: Η ελευθερία εμπνέεται από αξίες και στόχους αλλά δεσμεύεται από το υποσυνείδητο και τις εξωτερικές-αντικειμενικές συνθήκες.

Η προσωπική ερμηνεία της πραγματικότητας.
Συνήθως δεν κατανοούμε την βιωματική πραγματικότητα και τη συμπεριφορά των άλλων με αντικειμενικό τρόπο αλλά την ερμηνεύουμε σύμφωνα με τους δικούς μας υποκειμενικούς, νοητικούς και συναισθηματικούς κώδικες.
Δεν απαντάμε στον άλλο έχοντας κατανοήσει αυτό που πραγματικά είπε. Τα λόγια και η συμπεριφορά του ερεθίζουν μέσα μας ανασφάλειες, φόβους και τραύματα. Στην ουσία δεν απαντάμε στα πραγματικά μηνύματα που μας δίνει αλλά σε αυτό που μας υπαγορεύουν οι δικές μας συναισθηματικές αντιδράσεις.
Δεν έχουμε πλήρη συνείδηση των ψυχικών μας δεδομένων και διεργασιών. Τις περισσότερες φορές δεν γνωρίζουμε το γιατί κάνουμε αυτό που κάνουμε με τον τρόπο που το κάνουμε. Δεν αιτιολογούμε τις πράξεις μας αναζητώντας τα βαθύτερα κίνητρα της συμπεριφοράς μας αλλά δικαιολογούμε τον εαυτό μας εφευρίσκοντας επιχειρήματα που στηρίζουν την αυτοεικόνα μας. Δεν ενδιαφερόμαστε για τις βαθύτερες υποσυνείδητες ρίζες της συμπεριφοράς διότι αλήθειες αυτού του επιπέδου δεν έχουν άμεση χρηστική αξία. Βαθύτερα επίπεδα ανάλυσης της συμπεριφοράς μπορεί να διαταράξουν τους ψυχικούς μηχανισμούς που συγκρατούν την ισορροπία μας. Ο συνήθης στόχος στην καθημερινή ζωή δεν είναι η αυτογνωσία και η αυτοβελτίωση αλλά η ισορροπία και η ικανοποίηση.
Η συμπεριφορά μας λοιπόν δεν είναι αυτόματη αντίδραση σε ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Η συμπεριφορά μας εξαρτάται από τα εσωτερικά νοητικά και ψυχικά φίλτρα σύμφωνα με τα οποία ερμηνεύουμε την πραγματικότητα και αντιδρούμε σε αυτήν. Δεν αντιδρούμε στην πραγματικότητα αλλά σε αυτό που ερμηνεύουμε ως πραγματικότητα.

 Ο καλοπροαίρετος βιασμός του
 πολυδιάστατου εαυτού στην ποιμαντική πράξη.
Ο άνθρωπος είναι βιο-ψυχο-κοινωνικο-πολιτισμικό-πνευματική οντότητα. Όλοι οι παράγοντες όλων των διαστάσεων της ανθρώπινης ύπαρξης επηρεάζουν άμεσα και έμμεσα τη συμπεριφορά. Στην ποιμαντική συμβουλευτική χρειάζεται να παίρνουμε υπόψη μας το βαθμό που οι παράγοντες της κάθε διάστασης προσδιορίζουν την προσωπικότητα και επηρεάζουν τη δυναμική της ελευθερίας. Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τον συνομιλητή μας αν δεν γνωρίζουμε το υπαρξιακό και πνευματικό πεδίο στο οποίο κινείται.

Η ελεύθερη βούληση ως δυνατότητα άσκησης της ελευθερίας είναι η ικανότητά διαχείρησης των όρων που δεσμεύουν την ελευθερία. Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος στο βαθμό που διαθέτει τη δυνατότητα να συντονίζει τους παράγοντες όλων των διαστάσεων της ύπαρξής του.
Συνοπτικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τρεις βασικές διαστάσεις οι οποίες χαρακτηρίζουν την ανθρώπινη προσωπικότητα και προσδιορίζουν την ερμηνεία της πραγματικότητας, τη συμπεριφορά και την ελευθερία των επιλογών..

1 - Βιολογική διάσταση
Σωματότυπος, αντοχές, κληρονομικές προδιαθέσεις, ενστικτικές παρορμήσεις, πιθανές διαταραχές ή ασθένειες, βιο-φυσιολογία του εγκεφαλικών και ορμονικών λειτουργιών ...

2 - Ψυχολογική διάσταση
Ισορροπία, ανασφάλεια, αυτοέλεγχος, χαλάρωση, ηρεμία, άγχος, εκρηκτικότητα, ευαισθησία, εσωστρέφεια, επικοινωνιακές δεξιότητες, προσδοκίες, τραυματικές εμπειρίες, νοημοσύνη, πεποιθήσεις …

  3 - Πνευματική διάσταση.
  Οι πνευματικές μεταβλητές που προσδιορίζουν την αντίληψη και τη συμπεριφορά διαμορφώνονται με βάση την προσωπική σχέση με το Θεό και την ένταξη στο σώμα του Χριστού που είναι η Εκκλησία. Τέτοιες μεταβλητές είναι για παράδειγμα: πίστη, υπακοή στο θείο θέλημα, αγάπη, ταπείνωση, θείος έρωτας, θυσία, διακονία. Ο πνευματικός άνθρωπος σχετίζεται με την πραγματικότητα πάντοτε μέσα από το φίλτρο της πνευματικής διάστασης. Θωρακισμένος με το τραύμα της προσευχητικής, προσωπικής σχέσης με τον Θεό ζει τα πάντα μέσα από το πρίσμα της προσωπικής του σχέσης με τον Θεό. Η συμπεριφορά του δεν μορφώνεται τόσο ως απάντηση στις προκλήσεις του κόσμου όσο ως συναίνεση στις προσκλήσεις του Θεού. Ότι κάνει το κάνει με τη βοήθεια του Θεού, για το Θεό.

Το μέγεθος και η ένταση της παρουσίας της κάθε "διάστασης" στην προσωπικότητα διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο:

- Κίτρινο:   Βιολογική διάσταση.        - Πράσινο: Ψυχολογική διάσταση.        - Γαλάζιο: Πνευματική διάσταση. - Διακεκομμένες καμπύλες: Ελευθερία επιλογών

Στο παραπάνω σχήμα παρατηρούμε ότι:
Στην Α' περίπτωση οι τρεις διαστάσεις επηρεάζουν στον ίδιο περίπου βαθμό την συμπεριφορά.
Στη Β' περίπτωση κυριαρχούν η ψυχολογική και η βιολογική διάσταση.
Στην Γ' περίπτωση κυριαρχεί η πνευματική διάσταση.

Η ποιότητα της ελευθερίας που βιώνει κάθε άνθρωπος είναι συνάρτηση της δυναμικής παρουσίας των τριών διαστάσεων στην προσωπικότητά του.

Στην Α' περίπτωση η ελευθερία ορίζεται και στα τρία επίπεδα και βιώνεται κυρίως ως δυνατότητα εξισορρόπησης των βιο-ψυχο-πνευματικών τάσεων.
Στην Β' περίπτωση η ελευθερία ορίζεται στο ψυχολογικό επίπεδο και βιώνεται κυρίως ως δυνατότητα αυτονομίας και αυτοπραγμάτωσης.
Στην Γ' περίπτωση η ελευθερία ορίζεται στο πνευματικό επίπεδο και βιώνεται κυρίως ως δυνατότητα υπακοής στο θείο θέλημα.

Είναι σαφές ότι οι παραπάνω κατηγοριοποιήσεις
επιχειρούνται για επεξηγηματικούς
λόγους και όχι για να περιγράψουν
με αντικειμενικό τρόπο την ανθρώπινη ζωή.

Στην εξομολόγηση ή την πνευματική συμβουλευτική συμβαίνει συχνά ο πνευματικός να αντιμετωπίζει τον ποιμενόμενο σαν να βρίσκεται στην περίπτωση Α΄ ή Γ΄ ενώ ο ποιμενόμενος είναι πιο κοντά στη περίπτωση Β΄. Αυτή η παρεξήγηση γίνεται συνήθως όταν πνευματικός πατέρας :
  - Δεν έχει προσωπική εμπειρία του πνευματικού αγώνα κατά των παθών, δεν έχει περάσει από τις δύσβατες περιοχές της ασκητικής θεολογίας και επιχειρεί να αλλάξει τον άλλο με διδακτικές παραινέσεις και πνευματικές νουθεσίες.
  - Δεν έχει βρει την ισορροπία του σε ψυχολογικό, διαπροσωπικό και πνευματικό επίπεδο και προβάλλει στον ποιμενόμενο δικά του βιώματα, ανάγκες, φόβους και ανεδαφικές προσδοκίες.
  - Δεν έχει τη δυνατότητα να προσλαμβάνει τον άλλο. Δεν μπορεί να έλθει στη θέση του άλλου ώστε να δει την πραγματικότητα μέσα από τα μάτια του άλλου.
  - Δεν λαμβάνει υπόψη του την ψυχολογική διάσταση του ποιμενόμενου και ανάγει την ψυχολογική διάσταση στην πνευματική, υποπίπτοντας στο σφάλμα του πνευματικού αναγωγισμού.

Ο στόχος της ποιμαντικής διακονίας δεν είναι να περάσει με τη βία ο ποιμενόμενος από το Β' στο Γ΄ στάδιο αλλά να διευκολυνθεί η πορεία της πνευματικής του καλλιέργειας κυρίως μέσα από τον σεβασμό και την αγάπη. Η μεταμορφωτική δύναμη που διαθέτει ο πνευματικός πατέρας δεν είναι οι συμβουλές και οι προτροπές αλλά ο προσωπικός του αγιασμός όπως αυτός φανερώνεται στη σχέση του με τον ποιμενόμενο μέσα από την ταπείνωση και την αγάπη. Η ζωοποιός και παντοδύναμος χάρη του παναγίου Πνεύματος δεν μεταδίδεται με τη δύναμη του λόγου αλλά μεταλαμπαδεύετε με την αγία ταπείνωση και την απαθή, άνεϋ όρων αγάπη. "και ο λογος μου και το κηρυγμα μου ουκ εν πειθοις ανθρωπινης σοφιας λογοις, αλλ εν αποδειξει πνευματος και δυναμεως ινα η πιστις υμων μη ή εν σοφια ανθρωπων αλλ' εν δυναμει θεου." Α΄ Κορινθίους 2,4-5

Τρία "μοντέλα" ψυχο-πνευματικής σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό.

07/03/07

www.psyche.gr/approaches.htm

τοΝικήτα Καυκιού

Η προσωπική πορεία αγιασμού
δεν είναι ευθύγραμμη ανάβαση κλίμακας
αλλά ριψοκίνδυνη περιπέτεια αναρρίχησης.

Ο αγιασμός είναι μέγα και παράδοξο μυστήριο που τελεσιουργεί η Θεία Χάρη στην καρδιά του ανθρώπου. Πρόκειται για μυστικό-εσωτερικό γεγονός που δεν προσμετρείται με βάση την εξωτερική συμπεριφορά. Άγιος δεν είναι αυτός που εκκλησιάζεται ή νηστεύει ή εγκρατεύεται ή κηρύττει αλλά αυτός που έχει ολοκληρωτικά παραδώσει τη ζωή του στο Θεό και έχει γίνει ζωντανός φορέας της Θείας Χάρης.
Η ποιότητα και η ένταση της σχέσης του ανθρώπου με το Θεό εξαρτάται από διάφορους ψυχικούς, κοινωνικούς και πνευματικούς παράγοντες όπως: χαρακτηριστικά προσωπικότητας, σχέσεις με τους γονείς, άσκηση ελευθερίας επιλογών, επίσκεψη Χάρης, μετάνοια, προσευχή, εξωτερικές συνθήκες κλπ. Η σχέση μεταβάλλεται με το χρόνο περνώντας από διάφορες φάσεις ψυχικής και πνευματικής ωρίμανσης. «ότε ήμην νήπιος, ως νήπιος ελάλουν, ως νήπιος εφρόνουν, ως νήπιος ελογιζόμην. ότε δε γέγονα ανήρ, κατήργηκα τα του νηπίου». Απ. Παύλου Α' Κορ.ιγ΄ Ο καλοπροαίρετος χριστιανός μαθαίνει με τη βοήθεια της Χάρης να υπομένει τους πειρασμούς χωρίς να απογοητεύεται, να προσεύχεται χωρίς να επαίρεται και να αγαπά το Θεό χωρίς να περιμένει ανταπόδοση.
Ο άνθρωπος σχετίζεται με το Θεό ανάλογα με τις δυνατότητές του ως άγιος, ως αμαρτωλός, ως υποκριτής, ως αρνητής κλπ. Ο Θεός έχει ανοιχτή την αγκαλιά Του και αποδέχεται άνευ όρων τους πάντες με την άπειρη αγάπη Του. Φανερώνεται πάντοτε ως απροϋπόθετη Αγάπη τόσο στον τελευταίο αμαρτωλό όσο και στον τέλειο άγιο.
Δεν χρειάζεται να νιώθει κανείς άγονες ενοχές και να πιέζει ασφυκτικά τον εαυτό του για να προχωρήσει πνευματικά. Δεν χρειάζεται να στενοχωρεί και να πιέζει τον εαυτό του να μιμηθεί με το ζόρι τη ζωή των Αγίων. «μη εκ λύπης ή εξ ανάγκης· ιλαρόν γαρ δότην αγαπά ο Θεός» Β' Κορινθ. 9,7 Η Αγιότητα είναι δώρο του Θεού και όχι ανθρώπινο κατόρθωμα. Οι «βιασταί» που αρπάζουν την Βασιλεία των ουρανών είναι χαρούμενοι «βιασταί» και όχι δυστυχείς και κακόμοιροι.
Στον πίνακα που ακολουθεί σκιαγραφούμε τρία διαφορετικά "μοντέλα" ψυχο-πνευματικής σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό: Σημ.1

1 •  Σχέση ωριμότητας: Καρδιακή, χαριτωμένη, ερωτική, ταπεινή, αγία, σωτήρια.
2 •  Σχέση ανωριμότητας: Συμβατική, τελετουργική, ναρκισσιστική, ψυχαναγκαστική, φοβική, φαρισαϊκή.
3 •  Σχέση αποξένωσης: Αρνητική, ασυνείδητη, αποστασιοποιημένη, εχθρική.

Δεν είναι δυνατόν με ανθρώπινα κριτήρια να διαγνωστεί το μοντέλο ψυχο-πνευματικής σχέσης ενός συγκεκριμένου ανθρώπου. Ίσως αυτός που φαινομενικά είναι μακριά από το Θεό και την Εκκλησία στην πραγματικότητα είναι άγιος ενώπιον του Θεού ενώ αυτός που θεωρείται άγιος από τους ανθρώπους να είναι αμαρτωλός ενώπιον του Θεού.
Δεν θα θέλαμε να χαρακτηρίσουμε ως καλή την πρώτη δυνατότητα σχέσης, ως μέτρια τη δεύτερη και ως κακή την τρίτη. Δεν έχουμε το δικαίωμα να εγκωμιάσουμε την πρώτη σχέση, να κατακρίνουμε τη δεύτερη και να υποτιμήσουμε την τρίτη. Και οι τρεις σχέσεις φανερώνουν την πραγμάτωση των ανθρώπινων δυνατοτήτων σε κάποια δεδομένη χρονική περίοδο. Κάθε ασκητική ανάβαση, επίσκεψη Χάρης, σταμάτημα, πτώση ή πισωγύρισμα είναι δυνατόν να πυροδοτήσει γόνιμες πνευματικές αλλαγές ή αμαρτία και παρακμή. «ο δοκών εστάναι βλεπέτω μη πέση» Α' Κορ. 10, 12 Καμιά αρετή δεν διασφαλίζει την σωτηρία και καμιά αμαρτία δεν βεβαιώνει την απώλεια.
Πολλές διαφωνίες ευσταθούν και πολλά θα μπορούσαν
να διορθωθούν με τις παρεμβάσεις των αναγνωστών.

Τρία "μοντέλα" ψυχο-πνευματικής σχέσης
του ανθρώπου με τον Θεό.

Σχέση Ωριμότητας	Σχέση Ανωριμότητας	Σχέση Αποξένωσης
Άγιος	Φαρισαίος	Κοσμικός
Θεο-κεντρικός	Τυπο-κεντρικός.	Εγω-κεντρικός
Πάσχει τα «Θεία»	Σκέπτεται τα «Θεία»	Αδιαφορεί για τα «Θεία»
Είναι η Εκκλησία	Συμμετέχει στην Εκκλησία	Απέχει από την Εκκλησία.
Υπακούει στο θέλημα του Θεού.	Υπακούει στο δικό του θέλημά και το παρουσιάζει ως θέλημα του Θεού	Υπακούει στο δικό του θέλημά.
Ευχαριστεί το Θεό για όλα.	Ευχαριστεί το Θεό για όλα τα ευχάριστα.	Ευχαριστείται με όλα τα ευχάριστα.
Μένει πάντα προσκολλημένος στο Θεό.	Μένει κοντά στο Θεό όταν όλα πάνε καλά.	Μένει πάντα μακριά από το Θεό.
Μετά από μια προσωπική τραγωδία (ανίατη ασθένεια, θάνατος αγαπημένου προσώπου) δυναμώνει η σχέση του με το Θεό.	Μετά από μια προσωπική τραγωδία κλονίζεται η σχέση του με το Θεό	Μετά από μια προσωπική τραγωδία επιβεβαιώνεται ότι δεν υπάρχει Θεός.
Προσεύχεται από αγάπη για το Θεό. Προσεύχεται για να καλλιεργήσει την προσωπική του σχέση με το Θεό. Προσεύχεται για να ελεήσει ο Θεός τον κόσμο Προσεύχεται για τη μετάνοια των αμαρτωλών.	Προσεύχεται για να τον βοηθήσει ο Θεός να πετύχει τους στόχους του. Προσεύχεται για να βρει ψυχολογική στήριξη. Προσεύχεται για να μειώσει τις ενοχές του. Προσεύχεται για να στηρίξει τον εαυτό του Προσεύχεται για να κάνει το καθήκον του.	Δεν προσεύχεται
Θέλει να γίνεται πάντα το θέλημα του Θεού.	Θέλει να γίνεται πάντα το δικό του θέλημα με την βοήθεια του Θεού.	Θέλει να γίνεται πάντα το δικό του θέλημα.
Δεν διεκδικεί τα δικαιώματά του.	Διεκδικεί τα δικαιώματά του και δικαιολογεί τη στάση του με ευσεβοφανή επιχειρήματα.	Διεκδικεί τα δικαιώματά του.
Δίνει ότι έχει.	Δίνει ότι πρέπει.	Δίνει ότι του περισσεύει.
Επιδιώκει και προτιμά την πτωχεία.	Αρνείται ότι επιδιώκει και προτιμά τον πλούτο.	Επιδιώκει και προτιμά τον πλούτο.
Προτιμά να πηγαίνει όπου τον χρειάζονται.	Προτιμά να πηγαίνει σε εκκλησιαστικές συνάξεις με ευσεβείς παρέες.	Προτιμά να πηγαίνει όπου περνάει καλά.
Ντύνεται απλά. Θέλει να περνάει απαρατήρητος.	Ντύνεται κομψά. Θέλει να φαίνεται.	Ντύνεται κομψά και προκλητικά.
Απαρνείται τον εαυτό του.	Επιβεβαιώνει τον εαυτό του.	Εξυπηρετεί τον εαυτό του.
Αισθάνεται χειρότερος από τους άλλους. Καμιά άσκηση ή προσφορά ή διακονία δεν τον δικαιώνει ενώπιον του Θεού	Αισθάνεται καλύτερος από τους άλλους. Δικαιώνεται από τα καλά έργα και τις ορθόδοξες πεποιθήσεις του.	Αισθάνεται καλύτερος από τους άλλους. Δικαιώνεται από τις επιτυχίες του.
Βιάζει, αβίαστα τον εαυτό του.	Βιάζει, βίαια τον εαυτό του.	Δεν βιάζει τον εαυτό του.
Σηκώνει το σταυρό του αδιαμαρτύρητα.	Σηκώνει το σταυρό του με διαμαρτυρίες και ζητά τη στήριξη του Θεού και των ανθρώπων.	Δεν σηκώνει σταυρό. Αντιμετωπίζει αντιξοότητες προσπαθώντας με κάθε τρόπο να απαλλαγεί από αυτές.
Η Χάρη του Θεού κατοικεί μέσα του	Η Χάρη του Θεού απουσιάζει από μέσα του.	Δεν αναγνωρίζει την Χάρη του Θεού.
Οι πνευματικές εμπειρίες, αυξάνουν την ταπείνωσή του.	Οι πνευματικές εμπειρίες ανεβάζουν την αυτοεικόνα του.	Αν συμβεί να βιώσει μια πνευματική εμπειρία την ερμηνεύει με ψυχολογικούς ή αισθητικούς ή φιλοσοφικούς όρους.
Η ισορροπία του θεμελιώνεται στο Θεό και διατηρείται ανεξάρτητα από αντιξοότητες.	Η ισορροπία του θεμελιώνεται στο θρησκευτικό του αυτοείδωλο και διατηρείται όταν δεν πολεμείται από αντιξοότητες.	Η ισορροπία του θεμελιώνεται στον εαυτό του και διατηρείται όταν δεν πολεμείται από αντιξοότητες
Δεν προσκολλάτε σε τίποτε και λατρεύει μόνο το Θεό.	Προσκολλάται σε πολλά και τα λατρεύει αλλά θα ήθελε να λατρεύει μόνο το Θεό.	Προσκολλάται σε πολλά και τα λατρεύει.
Η παρουσία του γλυκαίνει τον κόσμο.	Η παρουσία του πικραίνει τον κόσμο	Η παρουσία του διαφθείρει τον κόσμο.
Τροφοδοτείται από τη Χάρη.	Οδηγείται από εκκλησιαστικούς κανόνες.	Νοηματοδοτείται από το περιβάλλον.
Είναι ήρεμος, γαλήνιος και ειρηνικός.	Προσπαθεί να φαίνεται ήρεμος, γαλήνιος και ειρηνικός	Θεωρεί φυσικό να ανησυχεί, να ταράζεται και να θυμώνει.
Ζει την αγία ταπείνωση.	Κάνει αρνητικά σχόλια για τον εαυτό του για να δείξει ταπείνωση.	Στηρίζει το εγώ του με κάθε τρόπο.
Δεν έχει τίποτα δικό του.	Μιλάει για ακτημοσύνη και επαινεί την πτωχεία.	Επιδιώκει τον πλουτισμό.
Ζωντανός και αυθεντικός	Υποκριτής και φτιασιδωμένος	Αυθόρμητος και παρορμητικός.
Λέει ότι θέλει και λέει ότι πρέπει.	Λέει ότι πρέπει.	Λέει ότι θέλει.
Ευέλικτος	Άκαμπτος	Χαλαρός
Σαν «παιδί»	Σαν «γέρος»	Σαν «έφηβος»
Συγχωρεί τα πάντα.	Συγχωρεί όσα δεν τον ενοχλούν.	Δεν συγχωρεί τίποτα.
Η σχέση του με το Θεό, του προσφέρει φυσική ταπείνωση. Η συναίσθηση του μεγαλείου της Θείας Αγάπης συνθλίβει τον εγωκεντρισμό του. Νιώθει καλός στο βαθμό που μετέχει υπαρξιακά και οντολογικά στην άπειρη τελειότητα του Θεού.	Προσπαθεί να καταλάβει ότι είναι ένα «τίποτα» για να πείσει τον εαυτό του και τους άλλους ότι έχει ανέβει πνευματικά. Στο πίσω μέρος του μυαλού έχει τη βεβαιότητα ότι είναι καλύτερος από τους άλλους.	Θέλει με κάθε τρόπο να νιώσει δυνατός και να ανεβάσει την αυτοεκτίμησή του. Στο μπροστινό μέρος του μυαλού έχει τη βεβαιότητα ότι είναι ανώτερος από τους άλλους.
Ότι και αν κάνει ο νους του είναι στην προσευχή.	Όσο και να προσεύχεται ο νους του πετάει αλλού.	Επιθυμεί να πετάει ο νους του αλλού.
Κάνει πολύ περισσότερα από όσα λέει.	Κάνει πολύ λιγότερα από όσα λέει.	Κάνει και λέει αυτό που θέλει.
Φανερώνει το Θεό με τη ζωή του και κηρύττει το λόγο του Θεού με τη σιωπή του.	Κρύβει το Θεό με τη ζωή του και μετά προσπαθεί να πείσει τους άλλους με επιχειρήματα ότι υπάρχει Θεός.	Αποφεύγει το Θεό με τη ζωή του.
Εμπνέει του άλλους. Τον βλέπεις και σου ανοίγει την όρεξη να γνωρίσεις το Θεό.	Απογοητεύει τους άλλους. Τον βλέπεις και φοβάσαι μη γίνεις και εσύ «πιστός».	-
Τον βλέπεις … και αισθάνεσαι την ανάγκη να μετανοήσεις.	Τον βλέπεις … και αισθάνεσαι την ανάγκη να τον αποφύγεις.	Τον βλέπεις … και αισθάνεσαι την ανάγκη να αμαρτήσεις.
Συμπάσχει με τον πόνο του άλλου και κάνει ότι μπορεί για να τον βοηθήσει.	Νοιάζεται για τον πόνο του άλλου αλλά δεν κάνει τίποτα το σημαντικό για να τον βοηθήσει.	Ενοχλείται από τον πόνο του άλλου και αποφεύγει να τον βοηθήσει.
Καταλαβαίνει το βαθύτερο νόημα του Αγιογραφικού λόγου.	Μένει στο γράμμα του νόμου.	Αξιολογεί με τα μέτρα της λογικής τον Αγιογραφικό λόγο.
Βάζει τον πνευματικό νόμο στην υπηρεσία του ανθρώπου.	Βάζει τον άνθρωπο στην υπηρεσία του πνευματικού νόμου.	Βάζει τους άλλους στην υπηρεσία του εαυτού του.
Αγαπά τους αμαρτωλούς.	Κρίνει τους αμαρτωλούς.	Αδιαφορεί για τους αμαρτωλούς.
Η αμαρτία των άλλων τον πληγώνει.	Η αμαρτία των άλλων τον εκνευρίζει.	Δεν διακρίνει την αμαρτία των άλλων.
Βλέπει μέσα από τον άλλο.	Βλέπει μέσα από τον εαυτό του.	Βλέπει μόνο τον εαυτό του.
Σέβεται τους ρυθμούς και τις ιδιαιτερότητές των άλλων.	Βιάζει τους ρυθμούς και δεν σέβεται τις ιδιαιτερότητες των άλλων.	Δεν ενδιαφέρεται για τους ρυθμούς και τις ιδιαιτερότητές των άλλων.
Υπομένει	Αγανακτεί	Διεκδικεί
Είναι ελεύθερος να ακολουθεί ή να παραβιάζει τους κανόνες χάριν της αγάπης.	Είναι δεσμευμένος να ακολουθεί κατά γράμμα τους κανόνες.	Είναι ελεύθερος να κάνει ότι θέλει.
Χαίρεται να συμμετέχει στις Ακολουθίες.	Κουράζεται να συμμετέχει στις Ακολουθίες.	Αποφεύγει να συμμετέχει στις Ακολουθίες.
Νιώθει συχνά κατάνυξη χωρίς να το επιδιώκει.	Επιδιώκει συχνά την κατάνυξη χωρίς να τη νιώθει.	Δεν νιώθει τι είναι κατάνυξη.
Εμπιστεύεται τη μετάνοια των άλλων στο Θεό.	Εμπιστεύεται τη μετάνοια των άλλων στον εαυτό του.	Δεν εμπιστεύεται τη μετάνοια.
Βλέπει τον εαυτό του μέσα από το πρίσμα του θεού.	Βλέπει τον Θεό μέσα από το πρίσμα του εαυτού του.	Βλέπει τον εαυτό του μέσα από το πρίσμα των άλλων.
Κρίνει τον εαυτό του σύμφωνα με τις εντολές του Θεού.	Κρίνει τους άλλους σύμφωνα με τις εντολές του Θεού.	Κρίνει τους άλλους σύμφωνα με τις ανάγκες του εαυτού του.
Είναι σε εγρήγορση για να καταλαβαίνει τι θέλει ο Θεός από αυτόν.	Είναι σε εγρήγορση για να καταλαβαίνει τι θέλει αυτός από τον Θεό.	Είναι σε εγρήγορση για να καταλαβαίνει τι θέλει αυτός από τους άλλους.
Εκκλησιάζεται και διακονεί στην ενορία του.	Εκκλησιάζεται σε ναούς υψηλής αισθητικής και μετά πηγαίνει για καφέ με την παρέα που βρήκε στο Ναό.	Δεν εκκλησιάζεται.
Η χριστιανική ιδιότητα, του προσθέτει ευθύνη.	Η χριστιανική ιδιότητα, του προσθέτει κύρος και δικαιώματα.	Η χριστιανική ιδιότητα, του προσθέτει ντροπή
Όταν νηστεύει χαίρεται.	Όταν νηστεύει στενοχωρείται.	Όταν τον νηστεύουν αγανακτεί.
Προσπαθεί να κρύψει την αρετή του από ταπείνωση.	Προσπαθεί να κρύψει την αρετή του για να φανεί ταπεινός.	Προσπαθεί να κρύψει τις αδυναμίες του για να φανεί δυνατός.

Σημ.1

• Η χρήση του όρου "μοντέλο", έστω και εντός εισαγωγικών, είναι σε αυτή την περίπτωση σίγουρα καταχρηστική.
• Παραθέτουμε τον πίνακα για να προσεγγίσουμε επιφανειακά και χονδρικά το φάσμα των δυνατοτήτων της σχέσης Θεού και ανθρώπου και όχι για να περιγράψουμε με ακρίβεια συγκεκριμένους θρησκευτικούς ή ψυχολογικούς ανθρώπινους τύπους. Εννοείται ότι κάθε άνθρωπος σχετίζεται με το Θεό με τρόπο μοναδικό, ανεπανάληπτο, μυστικό και απερίγραπτο.