Το «Όλον» και η «Συστημική θεώρηση».

Κάθε τι στο σύμπαν είναι μέρος του «Όλου», ενός  τεράστιου  ιστού, στον οποίο  εμπλέκονται  έμψυχα και άψυχα, πάνω και έξω από την Γη, μ’ έναν τρόπο θαυμαστό. Η διαπίστωση ότι συνείδηση όλων μας πρέπει να είναι το «Όλον», μπορεί να αποτελέσει το νέο σημείο εκκίνησης για το μέλλον της ανθρωπότητας. Θα μπορούσε να φανταστούμε  τον πλανήτη μας, ως ένα ζωντανό οργανισμό ο οποίος αποτελεί μέρος ενός γενικότερου πιο πολύπλοκου οργανισμού, μέσα στο οποίο υπάρχει κι εξελίσσεται.

Όπως χαρακτηριστικά πίστευε ο Ποσειδώνιος ο Απαμεύς (135 - 51 π.Χ.):  

«Ο κόσμος είναι ζωντανός οργανισμός και τα όντα που τον συναποτελούν βρίσκονται στην συνάφεια που χαρακτηρίζει τα μέλη του σώματος», ή όπως ο Μάρκος Αυρήλιος (121 - 180 μ.Χ.) έλεγε:
.

«Θεωρήστε το σύμπαν ως ένα έμβιο ον, έχοντας μια ουσία και μια ψυχή και παρατηρήστε πώς όλα τα πράγματα έχουν αναφορά σε μια αντίληψη, αυτήν του έμβιου οντος, και πώς όλα τα πράγματα ενεργούν με μια κίνηση, και πώς όλα τα πράγματα είναι οι αιτίες ης συνεργασίας όλων των πραγμάτων που υπάρχουν, παρατηρήστε επίσης τη συνεχή περιστροφή του νήματος και τη συνύφανση του ιστού». 
.

Ο Giordano  Bruno ο φιλόσοφος που εκτελέστηκε στις 17 Φεβρουαρίου του 1600, από την  ιερά  εξέταση, λόγω των απόψεων του πως  ο κόσμος είναι άπειρος και αιώνιος,  και πως η πολυμορφία στο σύμπαν οφείλεται σε μία  ενοποιό ουσία, που ενυπάρχει στα πάντα,  ανέφερε επηρεασμένος από τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους :
.
«..Όλα τα πράγματα βρίσκονται και είναι στο σύμπαν και ότι το σύμπαν είναι και βρίσκεται σε όλα τα πράγματα. Εμείς σ' αυτό κι αυτό σε μας, και έτσι καταλήγουν όλα τα πράγματα σε μια τέλεια ενότητα. Αυτή η ενότητα είναι μοναδική και διαρκής και παραμένει πάντα. Αυτό το Ένα είναι παντοτινό. Το να ισχυριστεί κανείς άλλο πράγμα θα ήταν παράλογο και αλαζονικό, δεν θα σήμαινε τίποτα το αποδεκτό. Δηλαδή αυτός ο κόσμος, αυτό το ον, το αληθινό, το παγκόσμιο, το άπειρο, το μη μετρήσιμο, περιέχει σε κάθε ένα από τα μέρη του το όλο και με αυτό την ίδια την πανταχού παρουσία».  

.

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η ολιστική  αυτή άποψη  υιοθετήθηκε και από την σύγχρονη επιστήμη, ως θεωρία συστημάτων («συστημική επιστήμη»),   και ο συνεπαγόμενος τρόπος σκέψης ως «συστημική» συλλογιστική. Όπου σύστημα σημαίνει «ένα ενοποιημένο Όλον»,  του οποίου οι χαρακτηριστικές ιδιότητες προκύπτουν από τις υφιστάμενες σχέσεις μεταξύ των μερών του,  και «συστημική συλλογιστική»,  η κατανόηση ενός φαινομένου μέσα στο γενικότερο πλαίσιο ενός ευρύτερου συνόλου (Όλου). (1)
.

Η  συστημική επιστήμη συλλαμβάνει το σύνολο χωρίς να χάνει τα μέρη του, καθώς κάθε σύστημα αποτελεί μια «ολότητα», που είναι κάτι περισσότερο από απλό άθροισμα των μερών της. Κατ΄αυτόν τον τρόπο, η  θεωρία των συστημάτων,  παρέχει ένα ολιστικό τρόπο κατανόησης του κόσμου μας. Έχει διεπιστημονικό σκοπό, περιλαμβάνοντας δυνητικά όλες τις επιστήμες και τα επαγγέλματα, από την φυσική και την χημεία έως την ψυχολογία και την διοίκηση επιχειρήσεων. Δεν αντικαθιστά τις υπάρχουσες επιστήμες, αλλά παρέχει ένα μέσο για την ταξινομηθούν με πιο αποτελεσματικό τρόπο, όσα είναι ήδη γνωστά. 
.

Για να  κατανοήσουμε τα πράγματα με τρόπο «συστημικό», τα εντάσσουμε σε ένα ευρύτερο πλαίσιο , και μελετάμε την φύση των μεταξύ τους σχέσεων. Στα πλαίσια της νέας αυτής «συστημικής» θεώρησης του κόσμου, η   σχέση μεταξύ των μερών και του συνόλου αντιστράφηκε, και  οι ιδιότητες των μερών κατανοούνται μόνο μέσα από την οργάνωση του «Όλου».

.

Με συστημικούς όρους ο  ορισμός του περιβάλλοντος  επισημαίνει, την μείζονα  σημασία που έχουν οι αλληλεπιδράσεις ή διασυνδέσεις των στοιχείων, με τον ανθρωπογενή παράγοντα, ο οποίος αγνοεί τις αρχές και τους περιορισμούς που θέτει το σύστημα της Γης, το οποίο με την σειρά του αλληλεπιδρά και επηρεάζεται από άλλα συστήματα.
.

Τα πορίσματα της κβαντικής φυσικής (2) , ήρθαν να επιβεβαιώσουν μία τέτοια θεώρηση, καθώς διατυπώνουν ότι κάθε μέρος του σύμπαντος επιβεβαιώνει την δομή και την πορεία στην εξέλιξη του «Όλου», δηλαδή, το «Όλον»  εμπεριέχεται στο επιμέρους, κάτι που θυμίζει το Ερμητικό ρητό:   «όπως πάνω, έτσι και κάτω».
.

Έτσι ενώ στην Κλασική Μηχανική οι ιδιότητες και η συμπεριφορά των μερών καθόριζε αυτήν του συνόλου, στην Κβαντομηχανική η κατάσταση αντιστρέφεται. Το  «Όλον» είναι που καθορίζει τη συμπεριφορά των μερών, καθώς  σύμφωνα με την κβαντική θεωρία τα υποατομικά σωματίδια δεν είναι «αντικείμενα», αλλά αλληλοσυνδέσεις μεταξύ αντικειμένων που και αυτά με τη σειρά τους, είναι αλληλοσυνδέσεις μεταξύ άλλων αντικειμένων κ.λ.π. Συνεπώς σύμφωνα  με την Κβαντική Φυσική δεν μπορούμε να αποσυνθέσουμε τον κόσμο σε μεμονωμένα, αυθύπαρκτα στοιχειώδη αντικείμενα. 
.

Στην  ανάπτυξη της θεωρίας των συστημάτων, σημαντική ήταν  η συνεισφορά του βιοχημικού Lawrence Henderson (Λ. Χέντερσον), ο οποίος  χρησιμοποίησε τον όρο «σύστημα»,  για να αναφερθεί σε ζωντανούς οργανισμούς και κοινωνικά συστήματα. Σύμφωνα με την «συστημική» θεώρηση, οι ουσιώδεις ιδιότητες ενός οργανισμού είναι ιδιότητες του όλου. Κανένα από τα συστατικά μέρη δεν τις έχει, αλλά  προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις και τις σχέσεις μεταξύ των μερών. Οι ιδιότητες εξαφανίζονται όταν το σύστημα διαμελιστεί, είτε θεωρητικά είτε πρακτικά, στα εξ όσων συνετέθη. Το ότι μπορούμε να διακρίνουμε τα μεμονωμένα μέρη ενός συστήματος, δεν σημαίνει ότι αυτά είναι απομονωμένα, ενώ η φύση του συνόλου, είναι πάντοτε διαφορετική από το απλό άθροισμα των μερών του. 

Στην βιολογία ο  Joseph Woodger (τ. Γούντζερ), παρατήρησε  πως ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της οργάνωσης των ζωντανών οργανισμών, είναι η ιεραρχική τους φύση. Πρόκειται για μία από τις εκπληκτικότερες ιδιότητες της ζωής. Η τάση της να δημιουργεί δομές πολλαπλών επιπέδων, συστήματα μέσα σε συστήματα. Κάθε επίπεδο έχει το ρόλο του όλου, αναφορικά με τα μέρη του, ενώ την ίδια στιγμή είναι μέρος ενός ευρύτερου όλου. 
 

Έτσι, τα κύτταρα συνδυάζονται για να δημιουργήσουν ιστούς, οι ιστοί συνδυάζονται για δημιουργήσουν τα όργανα και τα όργανα για να δημιουργήσουν τους οργανισμούς. Αυτοί με τη σειρά τους είναι ενταγμένοι μέσα σε κοινωνικά συστήματα και οικοσυστήματα. Τελικά, παντού στη φύση βρίσκουμε ζωντανά συστήματα «φωλιασμένα» μέσα σε άλλα, επίσης ζωντανά, συστήματα. 

Συνεπώς η νέα γενετική είναι εκ διαμέτρου αντίθετη από τη μηχανική αντίληψη για τη φύση που κυριάρχησε στον κόσμο για εκατοντάδες χρόνια, καθώς οι ερευνητές ανακαλύπτουν ότι γίνεται ένας ατέλειωτος διάλογος μεταξύ των γονιδίων. Η λειτουργία των γονιδίων είναι σύνθετη όπου όλα  αποτελούν ένα περίπλοκο δίκτυο. Το γονίδια ενός οργανισμού μεταλλάσσονται, ανασυγκροτούνται και μεταπηδούν ακόμη και στο γονιδίωμα ενός άλλου οργανισμού. (3)  
.

  

Σύγχρονη  Φυσική και  υποατομικά  σωματίδια.

H  σύγχρονη φυσική ήρθε να επιβεβαιώσει την «συστημική» θεωρία με το πείραμα που πραγματοποίησε πριν από 24 χρόνια ο φυσικός  Alain Aspect (Α.   Άσπεκτ) του  Πανεπιστημίου των Παρισίων, όταν   ανακάλυψε  ότι υπό ορισμένες συνθήκες τα  σωματίδια, όπως το ηλεκτρόνιο, επικοινωνούν  μεταξύ τους ανεξαρτήτως  απόστασης.  

Τα ευρήματα του Aspect υποδηλώνουν πως τα  σωματίδια επικοινωνούν μεταξύ τους εφόσον  αποτελούν  εκφάνσεις μιας θεμελιακής ενότητας, που σε ένα βαθύτερο επίπεδο πραγματικότητας, είναι απείρως αλληλένδετα. Aυτό έρχεται σε αντίθεση με την θεωρία του Einstein  (Α. Αινστάιν), σύμφωνα με την οποία καμία επικοινωνία δεν μπορεί να ταξιδέψει γρηγορότερα από την ταχύτητα του φωτός. Αυτό έχει αναγκάσει μερικούς φυσικούς  να προσπαθήσουν  να βρουν τόπους εξήγησης του φαινομένου, αλλά  ταυτόχρονα έχει  εμπνεύσει άλλους να αναζητήσουν  ριζικότερες εξηγήσεις. Ο φυσικός David Bohm (Ν. Μπόμ), για παράδειγμα  του πανεπιστημίου του Λονδίνου,  θεωρεί πως τα συμπεράσματα του Aspect,   υποδεικνύουν πως  η αντικειμενική πραγματικότητα δεν υπάρχει, και πως  παρά την προφανή στερεότητα του ο κόσμος  στην πραγματικότητα αποτελεί ένα  γιγαντιαίο και έξοχα λεπτομερές ολόγραμμα. Για να αντιληφθούμε καλύτερα την πλασματική αντίληψη του κόσμου που έχουμε,  ο  Bohm αναφέρει το ακόλουθο παράδειγμα.
 .

Φανταστείτε ένα ενυδρείο που περιέχει ένα ψάρι. Φανταστείτε επίσης ότι είστε ανίκανος να δείτε το ενυδρείο άμεσα,  και πως η γνώση σας για το τι και πως περιέχει, προέρχεται από δύο τηλεοπτικές κάμερες, μια που καταγράφει το μετωπικό τμήμα  του ενυδρείου, και μια δεύτερη  που καταγράφει την μία από τις πλευρές του. 
.

Κοιτάζοντας ξεχωριστά τις δύο κάμερες είναι λογικό να υποθέσετε πως ίσως τα ψάρια σε κάθε μια από τις οθόνες είναι χωριστές οντότητες, εφόσον  κάθε μία από τις απεικονίσεις  θα είναι ελαφρώς διαφορετική, λόγω της διαφορετικής οπτικής γωνίας της κάμερας. 
.

Αν εστιάσουμε όμως την προσοχή τόσο στο περιβάλλον που εντάσσεται το ψάρι,  όσο και στις κινήσεις του φαριού,  στο τέλος θα οδηγηθούμε στο συμπέρασμα πως  είναι πολύ πιθανόν να υπάρχει μια ορισμένη σχέση μεταξύ τους, με βάση τις κινήσεις τους. 
.

Εάν δεν έχουμε συνεπώς μία πλήρη αντίληψη του χώρου,  ίσως θεωρήσουμε πως με κάποιο τρόπο τα ψαριά επικοινωνούν μεταξύ τους, ανταλλάσσοντας στιγμιαία πληροφορίες για τις επόμενες κινήσεις τους, αλλά στην πραγματικότητα δεν συμβαίνει αυτό..
.

 Σύμφωνα με τον Bohm, η προφανής επικοινωνία μεταξύ των σωματιδίων υποδεικνύει πως  υπάρχει ένα βαθύτερο επίπεδο πραγματικότητας,  μια πιο σύνθετη διάσταση,  πέρα από δική  μας που είναι ανάλογη με το ενυδρείο. Και, προσθέτει, πως βλέπουμε τα αντικείμενα  χωριστά μεταξύ τους επειδή βλέπουμε μόνο μια όψη της πραγματικότητάς τους.  Κατά το ίδιο τρόπο τα σωματίδια, δεν αποτελούν  ξεχωριστά  «μέρη» , αλλά όψεις μιας βαθύτερης και πιο συνεκτικής  ενότητας που είναι ολογραφική και αδιαίρετη. Σε έναν ολογραφικό κόσμο, ακόμη και ο χρόνος και το διάστημα δεν θα μπορούσαν πλέον να αντιμετωπισθούν ως βασικές αρχές, προκαλώντας τελικά περισσότερα ερωτήματα από όσες εξηγήσεις… (4)
.

Στην επιστήμη της σύγχρονης  Φυσικής, και σε μελέτες όπως του Fritjof Capra (Φ. Κάπρα), ο οποίος  είναι ταυτόχρονα και  βαθύς γνώστης ανατολικών φιλοσοφικών μυστικιστικών παραδόσεων και θρησκειών, όπως το  Ταο, ο Βεδικός Ινδουισμός, ο Ταντρικός Βουδισμός, το Ζέν και το  Τσίνγκ,  τα πορίσματα της σύγχρονης φυσικής, φαίνεται να συναντιόνται με τις αρχαίες πνευματικές παραδόσεις που έκαναν λόγο για ένα ενσυνείδητο κόσμο. Η νέα φυσική όπως  λέει ο Capra:, 
.

«..Δεν αναγνωρίζει σήμερα καμία θεμελιώδη οντότητα, νόμους ή εξισώσεις. Το σύμπαν θεωρείται πλέον ως ένα δυναμικό δίκτυο αλληλοσυνδεόμενων γεγονότων και κανένα από τα συστατικά οποιουδήποτε μέρους αυτού του δικτύου δεν είναι θεμελιώδες. Το γεγονός ότι όλα τα χαρακτηριστικά των σωματιδίων προσδιορίζονται από αρχές άμεσα συνδεδεμένες με τις μεθόδους συνειδητής παρατήρησης, σημαίνει ότι οι βασικές κατασκευές του υλικού κόσμου, τελικά προσδιορίζονται και εξαρτώνται από τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε αυτόν τον κόσμο, οι δε παρατηρούμενοι συσχετισμοί της ύλης αντανακλούν τους συσχετισμούς του νου. Η συνειδητικότητα πιθανότατα αποτελεί μία βασική πτυχή του σύμπαντος η οποία πτυχή θα πρέπει να συμπεριλαμβάνεται στις οποιεσδήποτε μελλοντικές θεωρίες φυσικών φαινομένων».

Πειράματα στον ατομικό και υποατομικό κόσμο,  τύπου EPR (Συντονισμός ηλεκτρονίων σε παραμαγνητικά υλικά), έχουν δείξει,  πως η πραγματικότητα είναι «αδιαχώριστη». 
.

Δυο μόρια φωτός που έχουν αλληλεπιδράσει, συνεχίζουν να ζουν ως μέρη μιας μοναδικής πραγματικότητας, εφόσον όσο απομακρυσμένα και εάν είναι, συμπεριφέρονται μ’ έναν  συσχετιζόμενο τρόπο δίχως να  επέλθει καμιά ανταλλαγή πληροφοριών. Αντίστοιχα στην «μυστικιστική παράδοση»,   ο κόσμος αποτελεί έναν  αδιάσπαστο ιστό, του οποίου οι  διασυνδέσεις είναι δυναμικές και μη στατικές. 
.

Ο κοσμικός αυτός ιστός είναι ζωντανός,  κινείται, αυξάνεται, και αλλάζει συνεχώς. Η σύγχρονη φυσική, βάση της κβαντοφυσικής, έχει έρθει να επιβεβαιώσει την   θεώρηση  αυτή του  κόσμου ως ενός δυναμικού  ιστού σχέσεων και, κατ’ αντιστοιχία με τον  «μυστικισμό», έχει αναγνωρίσει ότι αυτός ο Ιστός είναι πραγματικά δυναμικός. 
.

 .
Στο έργο της Μυστική Δοξασία (Ι 16-18), η Helena Blavatsky αναφέρει πως τρεις είναι οι  θεμελιώδεις Νόμοι της δημιουργίας, σύμφωνα με την «εσωτερική φιλοσοφία»: 

Ο Νόμος της Ενότητας της Ζωής : Όλα τα δημιουργημένα όντα μοιράζονται την ίδια Ζωή, που είναι η μία έκφραση του Λόγου του Θεού. Έτσι η ύλη είναι η έκφραση του Πνεύματος, είναι επίσης από μια μονή φύση και είναι εξ' ίσου μοιρασμένη σ' όλα τα δημιουργημένα όντα.

Ο Νόμος της Συμπαντικής Αρμονίας: Το Πνεύμα και η ύλη βρίσκονται στη δημιουργία σε ισορροπία. Ο νόμος της Συμπαντικής Αρμονίας διατηρεί αυτή την ισορροπία σ' όλους τους δημιουργημένους κόσμους. Κανονίζει την κίνηση των ήλιων, των πλανητών και των δορυφόρων, και τις ζωές των ανθρώπων, των ζώων, των φυτών και των ορυκτών επίσης, καθώςδιαπερνά κάθε άτομο. Η ενέργεια που εφαρμόζεται για την αποκατάσταση της ισορροπίας καλείται Κάρμα (Karma) στην Ανατολή, και ο Νόμος της Ανταπόδοσης στη Δύση. 

Ο Νόμος της Αέναης Αλλαγής: Η κίνηση και η αλλαγή είναι η ορατή εκδήλωση της ζωής στους δυό της πόλους: Πνεύμα και ύλη. Όταν κατεβαίνει στον δημιουργημένο κόσμο γίνεται εξέλιξη, που είναι ο πανίσχυρος κινητήρας που βάζει ολόκληρη τη δημιουργία στην οδό της προς την Επαν-ενοποίηση με τον Δημιουργό της. Η εκδηλωμένη της ενέργεια ,είναι η συνθήκη για την επανενσωμάτωση (επάνοδο) του πολλαπλού στο Ένα. (5) 
.

Η νέα προοπτική της σύγχρονης επιστήμης, ίσως να σημαίνει μία νέα επανάσταση στην επιστημονική σκέψη, αντίστοιχη εκείνη της κβαντομηχανικής και της θεωρίας της σχετικότητας. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τον νομπελίστα φυσικό και χημικό,  που θεμελίωσε την θεωρία του Χάους και της Πολυπλοκότητας,  Ilya Prigogine (Ιλια Πριγκοζίν) τρεις είναι οι φάσεις της σύγχρονης επιστημονικής επανάστασης.

Η πρώτη που έλαβε χώρα κατά το πρώτο μισό του αιώνα, και   χαρακτηρίζεται από τις επαναστάσεις της κβαντομηχανικής και της σχετικότητας. Από τότε γνωρίζουμε ότι ο κόσμος δεν διέπεται από τους ίδιους νόμους σε όλα τα επίπεδα. Ένα άτομο δεν συμπεριφέρεται όπως ένας πλανήτης, ένα βραδύ αντικείμενο δεν συμπεριφέρεται όπως ένα αντικείμενο που ταξιδεύει με την ταχύτητα του φωτός. 
.

Η δεύτερη φάση άρχισε προς τα μέσα του αιώνα, και οι παράγοντες που τη χαρακτηρίζουν είναι πολλοί, με σημαντικότεροι όλων  την ανακάλυψη των στοιχειωδών σωματιδίων, που επαναστατικοποίησε την αντίληψή της επιστήμης για την ύλη.  
 .

Η τρίτη φάση είναι αυτή που διανύουμε σήμερα, κατά την οποία  προσπαθούμε να θεμελιώσουμε μια νέα και συνεκτική εικόνα του σύμπαντος. Mια εικόνα που καλύπτει μια ευρύτερη περιοχή, δηλαδή το σύνολο των φαινομένων γύρω μας, τα οποία o Ilya Prigogine ορίζει φαινόμενα τάξης και αταξίας. Από την μία υπάρχει η τάξη της δομής του εγκεφάλου και από την άλλη  η αταξία των φωτονίων στο διάστημα, η συνεκτικότητα και η έλλειψη συνοχής.  

Κάτι που θυμίζει έντονα στην ίδέα της «Βουδιστικής κενότητας», η οποία δεν σημαίνει «το τίποτα» , αλλά την απουσία αυτούσιας ύπαρξης, ένα ζωντανό κενό που γεννά όλες τις μορφές του φαινομενολογικού κόσμου. Eφόσον τα πάντα είναι αλληλεξαρτώμενα, τίποτα δεν μπορεί να αυτοορισθεί και να υπάρχει αυτούσιο.  
.

Ο δρόμος  που θα πρέπει να ακολουθήσει η σύγχρονη επιστήμη  πρέπει  να είναι διάλογος με την φύση,  καταλήγει ο Ilya Prigogine, και συμπληρώνει: 
.

«Οι περιπέτειες αυτού του διαλόγου υπήρξαν απρόβλεπτες. Ποιος θα φανταζόταν στις αρχές του 20ού αιώνα την ύπαρξη των ασταθών σωματιδίων, του διαστελλόμενου σύμπαντος, των φαινομένων που σχετίζονται με την αυτοοργάνωση και τις δομές έκλυσης;»
.

Η κατανόηση της φύσης είναι ένας βασικός στόχος της επιστημονικής σκέψης. Αλλά αυτή η κατανόηση δεν πρέπει να ταυτίζεται με τον έλεγχο της φύσης, διότι, όπως σημειώνει  ο Ilya Prigogine: «θα ήταν τυφλός ο αφέντης που θα πίστευε ότι καταλαβαίνει τους δούλους του, επειδή εκείνοι υπακούουν στις διαταγές του», και συνεχίζει ο Prigogine:

« Είναι ο διάλογος με τη φύση αυτός που μας επιβάλλει μια νέα αντίληψη της ίδιας της φύσης. ¨Η  επιβάλλει μια νέα αντίληψη της ίδιας της φύσης. Η επιστήμη του τέλους του αιώνα θα είναι όλο και περισσότερο επιστήμη των  ‘ολικών’ φαινομένων.Θα έλεγα ότι η εικόνα που πρέπει να εγκαταλείψουμε είναι εκείνη, στην οποία ο άνθρωπος είναι ο βασιλιάς του σύμπαντος, το μοναδικό λογικό ον εν μέσω κάθε είδους σκλάβων. Στην πραγματικότητα, σήμερα ο άνθρωπος δεν είναι παρά μέρος ενός αρκετά πολύπλοκου πλέγματος αλληλεπιδράσεων. Παρά την ευφυΐα του, η οικολογική του επιτυχία παραμένει επισφαλής. Υπάρχουν ζώα που κατορθώνουν πολύ μεγαλύτερη οικολογική επιτυχία. Για παράδειγμα, τα μυρμήγκια. Συγκεντρωμένα όλα μαζί διαθέτουν μια βιομάζα δέκα φορές μεγαλύτερη από εκείνη των ανθρώπων και βρίσκονται παντού, ενώ οι άνθρωποι βρίσκονται κυρίως στις πόλεις. Ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας του περιβάλλοντος. Το πρόβλημα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου-φύσης θα προταθεί με ειδικούς όρους και θα απαιτήσει έρευνες που μόλις τώρα αρχίζουν» (6)
.

Με την ανάπτυξη της κβαντικής θεωρίας   το μηχανιστικό πρότυπο που είχε  επικρατήσει  ξεπεράστηκε, καθώς βάση των νέων μελετών  σταδιακά  αποκαλύφθηκε,   πως η φύση είναι ένα οργανικό δίκτυο από θεμελιωδώς αλληλένδετα και αλληλεξαρτώμενα φαινόμενα.

Αυτόχειρες και ιδιοφυΐες

Ο πιο γνωστός είναι ο Λούντβιχ. Ο πιο πεισματάρης όμως, κι από μια άποψη ο πιο «τρελός», ήταν ο Πάουλ.

O πατριάρχης της οικογένειας ήταν ο Καρλ Βίτγκενσταϊν (1847-1913), ένας μεγιστάνας του χάλυβα, των όπλων και του τραπεζικού τομέα. Με τη γυναίκα του, τη συνεσταλμένη Λεοπολντίν, έκαναν εννιά παιδιά. Τα τρία από τα πέντε αγόρια αυτοκτόνησαν: ο Χανς πνίγηκε στη λίμνη Οκιτσόμπι της Φλόριντα, ο Ρούντι ήπιε ένα ποτήρι γάλα με κυάνιο σε ένα εστιατόριο του Βερολίνου και ο Κουρτ φύτεψε μια σφαίρα στο κεφάλι του ενώ υπηρετούσε για την αυστροουγγρική μοναρχία στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Από τα τέσσερα κορίτσια, το ένα πέθανε πριν ενηλικιωθεί. Δύο από τα υπόλοιπα τρία παντρεύτηκαν, για να δουν κάποια στιγμή τους συζύγους τους να παραφρονούν και τον έναν να αφαιρεί τη ζωή του.

Πολύ θανατικό σε αυτή την οικογένεια. Αλλά και μεγάλα μυαλά. Το ένα από τα δύο αγόρια που δεν αυτοκτόνησαν, ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν (1889-1951), έμελλε να γίνει ο μεγαλύτερος ίσως φιλόσοφος του 20ού αιώνα. Η ζωή του, όπως περιγράφεται στο συναρπαστικό βιβλίο του Αλεξάντερ Γουο «Ο Οίκος των Βίτγκενσταϊν» (Εκδ. Doubleday), ήταν πολύ ταραχώδης. Αναζητώντας έναν μέντορα, επέλεξε πρώτα τον διάσημο φυσικό Λούντβιχ Μπόλτσμαν, που πρόλαβε να κρεμαστεί πριν οι δύο άνδρες γνωριστούν, και στη συνέχεια τον Μπέρτραντ Ράσελ, ο οποίος υπέκυψε ύστερα από ασφυκτικές πιέσεις του μετέπειτα φιλοσόφου. Στη διάρκεια της θητείας του στον αυστριακό στρατό έγραψε το πρώτο του φιλοσοφικό έργο, τη Λογικο-φιλοσοφική Πραγματεία. Ύστερα έκανε τον δάσκαλο σε ένα φτωχό χωριό των Άλπεων (αλλά κτύπαγε πολύ δυνατά τα παιδιά κι έφυγε νύχτα), ασχολήθηκε με την αρχιτεκτονική, για να αφοσιωθεί τελικά στη φιλοσοφία όταν μετακόμισε στο Κέμπριτζ.

Όπως γράφει όμως ο Τζιμ Χολτ στο λογοτεχνικό ένθετο των Νιου Γιορκ Τάιμς, αυτός που λάμπει στο βιβλίο είναι ο άλλος αδελφός, ο Πάουλ Βίτγκενσταϊν (1887-1961). Τιμώντας τη μουσική παράδοση της οικογένειας (που στο σπίτι είχε επτά πιάνα και κάθε τόσο καλούσε σε συναυλίες ανθρώπους σαν τον Μάλερ, τον Ρίχαρντ Στράους και τον Μπραμς), ξεκίνησε ως πιανίστας τις παραμονές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου (ο διευθυντής της ορχήστρας αυτοκτόνησε, αλλά αυτό δεν μας εκπλήσσει πια). Στη διάρκεια του πολέμου έχασε το δεξί του χέρι από σφαίρα. Αλλά δεν πτοήθηκε: αιχμάλωτος των Ρώσων στη Σιβηρία, βάλθηκε να παίζει καθημερινά με τα παγωμένα δάκτυλα του αριστερού του χεριού σε ένα ξύλινο κουτί ένα κομμάτι του Σοπέν που είχε απομνημονεύσει. Ο σκοπός του ήταν να φτάσει σε ένα σημείο όπου θα έκανε ακόμη και τα πιο ασκημένα αυτιά να ξεχάσουν ότι είχε μόνο ένα χέρι. Και τα κατάφερε: στα κονσέρτα που έδινε μέχρι τον θάνατό του γοήτευε το κοινό, και ιδιαίτερα τις γυναίκες. Ήταν δε και επιλεκτικός. «Σας ευχαριστώ για τη σύνθεσή σας», έγραψε κάποτε στον Προκόφιεφ, «αλλά δεν καταλαβαίνω ούτε μια νότα και δεν πρόκειται να την παίξω».

ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΠΡΙΓΚΟΖΙΝ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΪΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ του Δημοσθένη Κυριαζή

   

        Ο Ηλιά  Πριγκόζιν ( Ilya  Prigogine), γεννήθηκε στη Μόσχα λίγους μήνες πριν από τη  Ρωσική Επανάσταση του 1917.

        Επειδή ο πατέρας του είχε κριτική στάση για το νέο καθεστώς των Μπολσεβίκων, η οικογένεια του μετανάστευσε το 1921 στη Γερμανία. Οκτώ χρόνια αργότερα, το 1929, η οικογένεια του δωδεκάχρονου Ηλιά εγκαταστάθηκε στις Βρυξέλλες.

      Στη νέα του πατρίδα, ο Ηλιά μεγάλωσε, σπούδασε φυσική και χημεία και έκανε τα πρώτα βήματα της επιστημονικής του καριέρας. Το 1949  πήρε τη Βελγική υπηκοότητα.

         Οι σημαντικότεροι σταθμοί της επιστημονικής του εξέλιξης είναι:
·         1950  Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών
·         1959  Διευθυντής στο Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών των Βρυξελλών
·         1959  Μετάβαση στο Πανεπιστήμιο του Τέξας των ΗΠΑ, στην αρχή ως λέκτορας και λίγο αργότερα ως καθηγητής της Φυσικοχημείας.
·         1967  Επιστροφή στις Βρυξέλλες όπου αναλαμβάνει καθήκοντα διευθυντού στο  Κέντρο Στατιστικής Μηχανικής και Θερμοδυναμικής
·         1977  απονομή του βραβείου Nobel       

Ο Ηλιά Πριγκόζιν πέθανε στις Βρυξέλες το 2003 σε ηλικία 86 χρονών. Μέχρι την ημέρα του θανάτου του ήταν Πρόεδρος της Διεθνούς Ακαδημίας Επιστημών.Ντετερμινιστικά και χαοτικά συστήματα
         Για να κατανοήσουμε το πρωτοποριακό έργο και την σημαντική προσφορά του Πριγκόζιν  στη  μελέτη των  φυσικών, βιολογικών και κοινωνικών συστημάτων, είναι ανάγκη να θυμηθούμε τα βασικά χαρακτηριστικά των ντετερμινιστικών και των χαοτικών φαινομένων και συστημάτων.



         Ντετερμινιστικά είναι τα συστήματα και τα φαινόμενα, των οποίων η συμπεριφορά και εξέλιξη  καθορίζεται με απόλυτη βεβαιότητα γιατί οφείλεται σε συγκεκριμένη,  γνωστή και αμετάβλητη αιτία ή αιτίες, (λογική της αιτιοκρατίας, του ντετερμινισμού) 
         Χαοτικά είναι τα συστήματα και τα φαινόμενα, των οποίων η συμπεριφορά και η εξέλιξη οφείλεται σε πολλές και ευμετάβλητες αιτίες και για αυτό είναι απροσδιόριστη, είναι χαώδης.  (λογική της θεωρίας του Χάους)

        Παράδειγμα ντετερμινιστικού φαινομένου είναι η πτώση των σωμάτων, όχι μέσα στην ατμόσφαιρα, αλλά στο κενό.  Η εξέλιξη μιας πτώσης στο κενό καθορίζεται με απόλυτη βεβαιότητα και ακρίβεια από τους νόμους του Νεύτωνα, που μάθαμε στο  Γυμνάσιο[1]. Αιτία αυτής της πτώσης είναι η δύναμη της βαρύτητας. Λέγεται μάλιστα ότι αφορμή για την ανακάλυψη των νόμων του Νεύτωνα ήτα η πτώση ενός μήλου στο κεφάλι του.

        Η πτώση μιας πέτρας στην ατμόσφαιρα καθορίζεται από τους νόμους του Νεύτωνα  με πολύ μεγάλη προσέγγιση. Αυτό όμως δεν ισχύει για την πτώση όλων τα σωμάτων στην ατμόσφαιρα.
        Παράδειγμα χαοτικού φαινομένου είναι η πτώση στην ατμόσφαιρα ενός φύλλου δένδρου ή ενός φτερού. 
       Από την προσωπική μας εμπειρία γνωρίζουμε πώς η «πτώση» ενός φτερού δεν έχει καμιά σχέση με την πτώση μιας  πέτρας. Η πτώση ενός φτερού δεν καθορίζεται από τους νόμους του Νεύτωνα.    
       Καθορίζεται περισσότερο από το «νόμο» που αναφέρεται σε ένα παλιό τραγούδι οπερέτας, «φτερό στον άνεμο γυναίκας μοιάζει».

      Τέτοια φαινόμενα όπως: Η πτώση ενός  φτερού, τα μετεωρολογικά φαινόμενα, τα ανοικτά θερμοδυναμικά συστήματα, τα βιολογικά συστήματα  (πχ ο οργανισμός  του ανθρώπου), τα κοινωνικά συστήματα ( πχ η κοινωνία των Ελλήνων), των οποίων η συμπεριφορά και η εξέλιξη είναι απροσδιόριστη ή έστω προσδιορίζεται πάρα πολύ δύσκολα, λέγονται χαοτικά.
         Στην αυστηρή επιστημονική γλώσσα της Φυσικής, χαοτικά ονομάζονται τα φαινόμενα, που περιγράφονται από μη γραμμικές διαφορικές εξισώσεις· από εξισώσεις δηλαδή που δεν λύνονται ή σήμερα δεν ξέρουμε να λύνουμε.
         Ένας δεύτερος πιο κατανοητός ορισμός είναι ο εξής: Χαοτικά είναι τα φαινόμενα και τα συστήματα, που έχουν εξαιρετικά μεγάλη ευαισθησία στις αρχικές συνθήκες αυτών. Μία μικρή αλλαγή σε αυτές, επιφέρει ανατροπή της εξέλιξης τους και την κάνει πρακτικά απροσδιόριστη.
       Τα χαοτικά συνεπώς συστήματα δεν είναι νομοτελειακά απροσδιόριστα, αλλά πρακτικά απροσδιόριστα. Η θεωρία του χάους δε ακυρώνει τον ντετερμινισμό, αλλά τον συμπληρώνει.  


Σύντομη περιγραφή του έργου του Πριγκόζιν
       Ο Πριγκόζιν, από τα πρώτα χρόνια της επιστημονικής του καριέρας, ασχολήθηκε με τη μελέτη και έρευνα των ανοικτών  θερμοδυναμικών συστημάτων. Συστημάτων δηλαδή των οποίων η συμπεριφορά και η εξέλιξη, είναι πολύ δύσκολο  αν όχι αδύνατο να προσδιορισθεί.
        Είναι χρήσιμο να θυμηθούμε ότι ανοικτά θερμοδυναμικά συστήματα είναι αυτά που ανταλλάσουν (παίρνουν και δίνουν) ενέργεια με το περιβάλλον, ενώ κλειστά, είναι αυτά που δεν ανταλλάσουν. 
        Στην κλασική φυσική έχουν μελετηθεί διεξοδικά,  τα κλειστά  θερμοδυναμικά  συστήματα. Αυτή η αφαιρετική απλούστευσή οδήγησε στην κατανόηση και ανακάλυψη των νόμων της θερμοδυναμικής.   Κάτι ανάλογο δηλαδή που έγινε με την κατανόηση και ανακάλυψη των νόμων της πτώσεως του Νεύτωνα, που ισχύουν για πτώση στο κενό και όχι στην ατμόσφαιρα.

Αυτή η αφαιρετική μεθοδολογία έρευνας, οδήγησε στις εξής εξαιρετικά μεγάλες επιτυχίες:
(1)     Στην ανακάλυψη των βασικών νόμων της φύσης,
(2)     Στη χρήση των μαθηματικών στη μελέτη των φυσικών  φαινομένων και
(3)     Στην, εκ της χρήσεως των μαθηματικών,  μεγαλύτερη και γρηγορότερη ανάπτυξη της Φυσικής σε σύγκριση με εκείνη των άλλων επιστημών.
        Αυτή η αφαιρετική μεθοδολογία είναι εκείνη, που κατά την αντίληψη μας, οδήγησε στον θρίαμβο του ντετερμινισμού.
        Η αναμφισβήτητη αυτή προσφορά του ντετερμινισμού είχε όμως και ένα αρνητικό αποτέλεσμα.    
        Δημιούργησε μια ελιτίστική νοοτροπία που αντιμετώπισε κάθε μη ντετερμινιστική λογική με μικρό ενδιαφέρον, αν όχι με αλαζονεία .
       Στη ελιτίστικη αυτή νοοτροπία, η λύση  κάθε προβλήματος έπρεπε  πάντα να προκύπτει από το βάθεμα του πηγαδιού του ντετερμινισμού.
       Ο Πριγκόζιν ανέτρεψε αυτή τη νοοτροπία· πίστεψε ότι η λύση κάθε προβλήματος πρέπει να προκύπτει από το βάθεμα και το πλάτεμα αυτού του πηγαδιού. Ένα δεύτερο με προφανή αλήθεια συμπέρασμα του Πριγκόζιν, ήταν ότι η πλειονότητα των συστημάτων  -  τα φυσικά, τα βιολογικά, τα κοινωνικά, τα οικονομικά – είναι ανοικτά συστήματα ( αλληλοεπιδρούν  με το περιβάλλον) και συνεπώς πρέπει να έχουν κοινή ή έστω συγγενική νομοτέλεια.   

         Ο Πριγκόζιν από τις πρώτες μέρες της επιστημονικής του ζωής, καταπιάστηκε με τα ανοικτά θερμοδυναμικά  συστήματα. Ίσως η ενασχόληση του αυτή να ήταν η αφορμή να ανοίξει καινούργιους  δρόμους αντίληψης και μεθόδων επίλυσης των προβλημάτων. Ίσως να ήταν κάτι ανάλογο με το μήλο που  έπεσε στο κεφάλι του πατέρα των φυσικών επιστημών, του Νεύτωνα.

       Στους  καινούριους αυτούς δρόμους, οι προσπάθειες του Πριγκόζιν  πήραν ένα ολιστικό, διεπιστημονικό  και φιλοσοφικό χαρακτήρα. Ένα χαρακτήρα διαφορετικό από τον αυστηρό ντετερμινιστικό της κλασσικής Φυσικής.

         Κινούμενος ο Πριγκόζιν στους νέους δρόμους, εντόπισε εκείνες τις βασικές και όμοιες δυναμικές διαδικασίες της φύσης που ισχύουν σε πολλά πεδία· από την κοσμολογία και την φυσική των στοιχειωδών σωματιδίων μέχρι τη βιολογία και την κοινωνιολογία. Αυτός ο νέος δρόμος έχει το συνοπτικό όνομα: «Γεφύρωση και ενοποίηση των αντιλήψεων της κλασικής  φυσικής, της φιλοσοφίας, της βιολογίας, της κοινωνιολογίας και των τεχνολογικών εφαρμογών».
          Οι προσπάθειες του αυτές, συνοψίστηκαν από τη Σουηδική επιτροπή που του χορήγησε το βραβείο Nobel  ως εξής: «….έδωσε νέες σχέσεις και δημιούργησε νέες θεωρίες για να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στα βιολογικά και κοινωνικά επιστημονικά  πεδία της έρευνας.» [2]


Οι θεωρίες του Πριγκόζιν και οι θεσμοί της Αθηναϊκής Δημοκρατίας
          Οι πιο σημαντικές ιδέες και θεωρίες του Πριγκόζιν, που  σχετίζονται με τις αρχές και τους θεσμούς της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας, κατά την αντίληψη μας είναι: Η ανυπαρξία απλότητας και ιεραρχίας , η τυχαιότητα, η πιθανότητα και η αυτοοργάνωση.
          Ας επιχειρήσουμε όμως μια σύντομη επισκόπηση αυτών των θεωριών και μία συσχέτιση τους με τους θεσμούς και τις αρχές της δημοκρατίας του αρχαιοελληνικού πνεύματος.  

Η ανυπαρξία απλότητας και ιεραρχίας
        Φιλόσοφοι και επιστήμονες πίστευαν πως κάτω από την φαινομενική πολυπλοκότητα του κόσμου,  κρύβεται μια απλή δομή, πώς υπάρχει η απλότητα. Η άποψη αυτή είναι πολύ παλιά και διαχρονική.  Διατυπώθηκε από τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και ειδικότερα από  τον Δημόκριτο και τον Αριστοτέλη οι οποίοι καθόρισαν  και τη μορφή αυτής  της απλότητας.
          Ο Δημόκριτος  (460-370 πΧ) διατύπωσε την άποψη ότι ο κόσμος είναι δομημένος από  όμοια απλά δομικά στοιχεία που δεν τέμνονται περαιτέρω· τα « άτομα » .
          Ο Αριστοτέλης (384-322 πΧ) διατύπωσε την άποψη ότι ο κόσμος είναι δομημένος από τέσσερα δομικά στοιχεία με συνεχή συγκρότηση, που μπορούν να τέμνονται συνεχώς. Τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά. Όμως δεν περιορίσθηκε να προσδιορίσει τα στοιχειώδη σώματα με τα οποία είναι δομημένος ο κόσμος, αλλά προχώρησε και στον προσδιορισμό των θεμελιωδών δυνάμεων,  της «κόλλας», που ενώνει τα στοιχειώδη σώματα στο ενιαίο μεγάλο και όμορφο οικοδόμημα του κόσμου (η λέξη κόσμος προέρχεται από το ρήμα κοσμώ). 
          Οι  θεμελιώδεις δυνάμεις κατά τον  Αριστοτέλη είναι δύο: Η «βαρύτητα» και η «ελαφρότητα». Λόγω της βαρύτητας, η γη και το νερό κινούνται προς τα κάτω, ενώ λόγω της ελαφρότητας, ο αέρας και η φωτιά κινούνται προς τα άνω.  


 Δημόκριτος
Φωτό:Wikipedia
   

         Χιλιάδες χρόνια αργότερα άλλαξαν μόνο οι απόψεις μας για τις μορφές των στοιχειωδών σωματιδίων και τα είδη των θεμελιωδών δυνάμεων με τα οποία δομήθηκε ο κόσμος.

Τη δεκαετία του 1950, για παράδειγμα, θεωρούσαμε ότι τα στοιχειώδη  σωματίδια είναι τα πρωτόνια, τα νετρόνια και τα ηλεκτρόνια, ενώ λίγα πράγματα γνωρίζαμε για τις θεμελιώδεις δυνάμεις οι οποίες τα ενώνουν ώστε αυτά να αποτελούν έναν πυρήνα, ένα  άτομο, ένα μόριο, ένα αστέρι, ένα γαλαξία, τον κόσμο.

       Σήμερα το θέμα των βασικών στοιχείων έχει χάσει την απλότητα που είχε την εποχή του Δημοκρίτου και την δεκαετία του 50.

         Σήμερα έχει ανακαλυφθεί πειραματικά ένας πολύ μεγάλος αριθμός στοιχειωδών σωματιδίων - «ατόμων » του Δημοκρίτου - των οποίων ο κατάλογος συνεχώς μεγαλώνει. Βασικά στοιχεία του κόσμου θεωρούνται σήμερα: Έξι(6) διαφορετικοί τύποι κουάρκς,  up, down, strange, charm, bottom, top  με  διαφορετικές παραλλαγές στον κάθε τύπο (κόκκινα, πράσινα, μπλε….),  τα ηλεκτρόνια, τα λεπτόνια, τα μυόνια, τα νετρίνα,  τα…… «Ένας ζωολογικός κήπος από στοιχειώδη σωματίδια με τα οποία δομείται ο κόσμος».
       Η απλότητα στα βασικά στοιχεία της ύλης, μοιάζει να οδηγείται σε αδιέξοδο, μοιάζει με ουτοπία.
      Αντί της απλότητας των βασικών στοιχείων της ύλης, σήμερα οι φυσικοί προσπαθούν να εντοπίσουν την απλότητα των θεμελιωδών δυνάμεων, της κόλλας, που ενώνει αυτά τα βασικά στοιχεία. 

         Οι βασικές αυτές δυνάμεις, γνωρίζουμε σήμερα ότι είναι τέσσερες: Οι βαρυτικές, οι ηλεκτρομαγνητικές, οι ασθενείς πυρηνικές και οι ισχυρές πυρηνικές. Οι ερευνητές όμως προσπαθούν να ανακαλύψουν την « υπερδύναμη» που τις ενοποιεί· την υπερδύναμη που έχει θυγατέρες τις προαναφερθείσες τέσσερες δυνάμεις. Παρά τις πολλές προσπάθειες όμως ούτε αυτή η υπερδύναμη δεν βρέθηκε ή έστω δεν βρέθηκε ακόμα.  
          Ο Πριγκόζιν, θεωρεί ότι απλότητα δεν υπάρχει στη φύση αλλά μόνο στο μυαλό των ανθρώπων.


Στη φύση υπάρχει πολυπλοκότητα.
          Η νοικοκυρεμένη και κομψή άποψη των φιλοσόφων και των φυσικών, ότι κάθε επίπεδο επιστημονικής περιγραφής οικοδομείται  πάνω στο προηγούμενο επίπεδο, και συνεπώς προτεραιότητα έχουν οι περιγραφές στο βασικό επίπεδο των στοιχειωδών σωματιδίων και των θεμελειωδών δυνάμεων, δεν ισχύει. Η υπερδύναμη που εδώ και χρόνια ψάχνουν να βρουν οι φυσικοί της κβαντομηχανικής  δεν θα βρεθεί γιατί απλά δεν υπάρχει.
       Ιεραρχία δεν υπάρχει στη φύση με την έννοια που υπάρχει στα συστήματα, ιδίως τα κοινωνικά,  που σχεδίασε και ανέπτυξε ο άνθρωπος. Οι κανόνες δόμησης της Φύσης είναι δημοκρατικοί και όχι μοναρχικοί.
         Για τους λόγους αυτούς, ο Πριγκόζιν προτείνει οι έρευνες να  αλλάξουν κατεύθυνση. Να προσανατολισθούν στη κατανόηση των νόμων αλληλεπίδρασης των δυνάμεων και των φαινομένων.
         Στο σημείο αυτό υπάρχει μία σοβαρή αντίθεση των απόψεων του Πριγκόζιν με αυτές της Κβαντομηχανικής. Ο χρόνος θα δείξει ποια από τις δύο απόψεις είναι η σωστή.

          Όπως προκύπτει εύκολα από την απλή θεώρηση των θεσμών και των πρακτικών της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, στο πολίτευμα αυτό, ούτε ιεραρχία, ούτε προσπάθεια απλοποίησης και τεκμηρίωσης των αρχών του  υπάρχει. Να ένα  παράδειγμα πρακτικών και ένα παράδειγμα θεσμών.

(1)  Στην αρχαία Ελλάδα, η δημοκρατία ήταν μία αυτονόητη αξία, χωρίς απλότητα ή  πολυπλοκότητα.  
       Για αυτό δεν υπάρχει κάποια  φιλοσοφική τεκμηρίωση της αναγκαιότητας και της ηθικής αυτού του πολιτεύματος. Ότι είχε γραφτεί αφορούσε στην περιγραφή, τις αδυναμίες, τα  μειονεκτήματα και τα πλεονεκτήματα της Δημοκρατίας.
        Χαρακτηριστική είναι η άποψη που διατύπωσε ο αυστηρός κριτής της δημοκρατίας Πλάτων: « για να διοικηθεί σωστά μια πολιτεία πρέπει, ή όλοι οι πολίτες να είναι φιλόσοφοι (δημοκρατία) ή να διοικούν μόνο οι φιλόσοφοι (αριστοκρατία)». Αυτή νομίζουμε πώς είναι η πραγματική θέση του Πλάτωνος για τη δημοκρατία. Ίσως θα πρέπει να θυμηθούμε ότι άριστος στην αρχαία Ελλάδα ήταν ο αγαθότατος (αγαθός, αμείνων, άριστος ) και όχι  αυτός που έχει κοινωνική και οικονομική δύναμη, ο σημερινός αριστοκράτης.
        Αντίθετα με την ανωτέρω πρακτική της αρχαίας Ελλάδας, η αναγκαιότητα και η ηθική των σημερινών εμμέσων δημοκρατιών χρειάστηκε να τεκμηριωθεί με πολλά φιλοσοφικά επιχειρήματα σαν αυτά που αναφέρονται στις θεωρίες των «Κοινωνικών Συμβολαίων»[3]. Στις θεωρίες αυτές, οι άνθρωποι δεν θεωρούνται ότι είναι φορείς ίδιας εξουσίας - όπως η Φύση καθόρισε και όπως ίσχυε στο πολίτευμα της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας – αλλά θεωρούνται «συνέταιροι» της εξουσίας των αρχόντων. Στις σύγχρονες δημοκρατίες, στην προσπάθεια μας για απλότητα και τεκμηρίωση, χάσαμε και την απλότητα και το πνεύμα της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας.

(2)  Η έλλειψη ιεραρχίας φαίνεται ξεκάθαρα στο θεσμό της Εκκλησίας του Δήμου και στον θεσμό των Αρχόντων της Πολιτείας.
       Η Εκκλησία του Δήμου στην  αρχαία Αθήνα, ήταν το μοναδικό και κορυφαίο όργανο   άσκησης της κάθε εξουσίας· της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής. Όλη η εξουσία τότε ήταν στα χέρια του συνόλου των πολιτών.


Φωτό:Wikipedia
   

         Οι άρχοντες τότε, ούτε νομοθετούσαν, ούτε  δίκαζαν, ούτε έπαιρναν τις στρατηγικές πολιτικές αποφάσεις που παίρνουν οι σημερινοί.
         Οι άρχοντες τότε διακονούσα την Εκκλησία του Δήμου, δηλαδή το σύνολο των «εξουσιαζόντων και εξουσιαζομένων»  πολιτών.
         Στην Εκκλησία πολίτες και άρχοντες είχα την ίδια εξουσία. Μια ψήφο.


Τυχαιότητα και  πιθανότητα
         Τυχαιότητα. Κατά τις κλασικές αντιλήψεις, η τυχαιότητα, η τύχη παραπέμπει σε συστήματα και σε φαινόμενα που αναπτύσσονται και κυβερνώνται τυφλά·  που  στερούνται στόχων και νοήματος. 
          Κατά τον Πριγκόζιν όμως η τύχη είναι συνώνυμο του μη ντετερμινισμού, του αυθόρμητου, της καινοτομίας και της δημιουργικότητας. Είναι μια νέα και επαναστατική άποψη.

          Πιθανότητα. Κατά τις κλασικές αντιλήψεις,  η ανάπτυξη και η εξέλιξη συστημάτων και φαινομένων είναι ντετερμινιστική· έχει απόλυτη και αιτιολογημένη βεβαιότητα.
         Το πρώτο ρήγμα σε αυτή την αντίληψη δημιουργήθηκε από τον δεύτερο νόμο της Θερμοδυναμικής, το νόμο της εντροπίας. Ο νόμος της εντροπίας δεν ισχύει με αιτιολογημένη βεβαιότητα αλλά μόνο με μεγάλη πιθανότητα που προκύπτει από τα στατιστικά δεδομένα της πράξης. Όταν για παράδειγμα λέμε: « τον Αύγουστο στην Αθήνα δεν χιονίζει», αυτό ισχύει με μεγάλη πιθανότητα, που προκύπτει από τα στατιστικά δεδομένα της πράξης, αλλά δεν αποκλείεται να χιονίσει κάποτε και τον Αύγουστο. Κάτι ανάλογο ισχύει με το νόμο της εντροπίας.  

         Το δεύτερο και μεγαλύτερο ρήγμα στη εν λόγω αντίληψη δημιουργήθηκε από τη  διατύπωση της Αρχής της Αβεβαιότητας του Heisenberg στη κβαντομηχανική.  Κατά την αρχή αυτή , που ισχύει για τα υποατομικά σωματίδια του μικρόκοσμου, είναι αδύνατο να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα τη  θέση και την ορμή ενός υποατομικού σωματιδίου.[4] Η αρχή αυτή υποχρέωσε τους μεν  φυσικούς να περιγράφουν καταστάσεις με την πιθανότητα αντί με τη βεβαιότητα, τους δε φιλοσόφους να επεκτείνουν συνειρμικά την αρχή της αβεβαιότητας και σε άλλους  χώρους, εκτός αυτού του μικρόκοσμου.

        Ο Πριγκόζιν έρχεται να επεκτείνει την αρχή της αβεβαιότητας του  Heisenberg και στα ανοικτά θερμοδυναμικά, στα βιολογικά, στα κοινωνικά συστήματα και γενικά σε όλα τα συστήματα που αλληλεπιδρούν  με το περιβάλλον.

        Η νέα αρχή της αβεβαιότητας του Πριγκόζιν  μας λέει ότι όταν η πολυπλοκότητα των εν λόγω συστημάτων ξεπεράσει κάποιο οριακό σημείο, τότε τα συστήματα οδεύουν προς μη προβλέψιμες, προς αβέβαιες καταστάσεις.
        Είναι φανερό πως η νέα αρχή αβεβαιότητας του Πριγκόζιν, έχει πολύ μεγάλη σημασία για τα σημερινά, μεγάλης πολυπλοκότητας,  κοινωνικά, οικονομικά, και πολιτικά συστήματα. 

         Οι αρχαίοι Έλληνες αν και δεν γνώριζαν τις ανωτέρω περί τυχαιότητας και πιθανότητας απόψεις, τις εφαρμόζανε στον σημαντικότερο τομέα. Στον τομέα άσκησης της πολιτικής εξουσίας. Να τρία τέτοια παραδείγματα:

(1)     Η ανάδειξη των αρχόντων στην Αθηναϊκή Δημοκρατία γινόταν με τυχαία επιλογή, με κλήρο, και μόνο η ανάδειξη των στρατιωτικών αρχόντων γινόταν με ψηφοφορία (συνειδητή επιλογή, εκλογή)
(2)     Οι αποφάσεις στις Εκκλησίες από το σύνολο των πολιτών, λαμβανόταν με βάση την αρχή της πλειοψηφείας. Είναι προφανές ότι τέτοιες αποφάσεις δεν έχουν βεβαιότητα αλλά πιθανότητα να είναι ορθολογικές.
(3)     Από τα συμπεράσματα των κανονικών κατανομών, σήμερα γνωρίζουμε ότι οι αποφάσεις από το σύνολο των πολιτών έχουν κανονικό (μέτριο) ορθολογισμό αλλά  πολύ υψηλή πιθανότητα ( σχεδόν βεβαιότητα) διασφάλισης αυτού του ορθολογισμού. Αντίθετα οι αποφάσεις ενός  Μεσσία έχουν μεγάλο ορθολογισμό αλλά πολύ μικρή πιθανότητα διασφάλισης του. Όσο μάλιστα μεγαλύτερος είναι Μεσσίας τόσο μικρότερη είναι η πιθανότητα ύπαρξης αληθινού Μεσσία. Οι ιμιτασιόν Μεσσίες δεν καθορίζονται από τη νομοτέλεια των κανονικών κατανομών. 

        Το συμπέρασμα από τα παραπάνω είναι ότι στην αρχαιοελληνική δημοκρατία, οι πολίτες εκτιμούσαν περισσότερο την πιθανότητα διασφάλισης  κάποιας προσδοκίας, παρά το μέγεθος της προσδοκίας. Πίστευαν δηλαδή στη λαϊκή σοφία που λέει: «Όποιος πάει για τα πολλά χάνει και τα λίγα» η « κάλιο πέντε και στο χέρι, παρά δέκα και καρτέρει».

        Στην αρχαιοελληνική δημοκρατία οι πολίτες δύσκολα  παραμυθιάζοταν με βερμπαλιστικές προσδοκίες.
          Από τα παραδείγματα αυτά, αλλά και άλλους θεσμούς ή  πρακτικές της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας, προκύπτει ότι το πολίτευμα αυτό έχει τόσο μεγάλη συμβατότητα με τις θεωρίες του Πριγκόζιν, ώστε δικαίως ο απλός πολίτης να  διερωτάται:
        Οι ιδέες της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας έχουν διαμορφωθεί από τις ιδέες του Πριγκόζιν  ή οι ιδέες του Πριγκόζιν από αυτές της αρχαιοελληνικής δημοκρατίας;      


Η αυτοοργάνωση
         Οι ιδέες του Πριγκόζιν για την  αυτοοργάνωση των συστημάτων δεν συνιστούν  μόνο μια καινοτόμο άποψη αλλά και καθορισμό, ή έστω προσέγγιση, της διαδικασίας αυτοοργάνωσης.
        Το φαινόμενο της αυτοοργάνωσης συνδέεται στενά με το φαινόμενο της ζωής γι’αυτό και εμφανίζεται εντονότερα στα έμβια απ’ ότι στα άβια συστήματα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι προνόμιο των έμβιων συστημάτων.
          Η κατά Πριγκόζιν διαδικασία αυτοοργάνωσης δεν είναι εύκολο να περιγραφεί. Σε μια πρώτη όμως προσέγγιση, μπορούμε να πούμε πως η αυτοργάνωση είναι αποτέλεσμα της «αποθήκευσης πληροφοριών» στα μόρια και στην δημιουργία (λόγω της αποθήκευσης), ικανότητας σε αυτά να παράγουν χρήσιμο έργο όπως αυτό του μεταβολισμού και της αναπαραγωγής. Η διαδικασία αυτοοργάνωσης εξελίσσεται περεταίρω συμφωνά με το νόμο της φυσικής επιλογής.
      Η αυτοοργάνωση οδηγεί σε πιο αποτελεσματικά και πιο σταθερά συστήματα από  εκείνα της οργάνωσης του ανθρώπου .
         Το πιο μεγάλο και το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα των αποτελεσμάτων αυτοοργάνωσης κοινωνικού συνόλου, αποτελεί η μεσουράνηση στον ίδιο χρόνο και στον ίδιο χώρο, της Αθηναϊκής Δημοκρατίας  και του ανεπανάληπτου  κλασσικού πολιτισμού των Αθηνών.


Σύνοψη – Συμπέρασμα
         Η παρουσίαση των ιδεών του Πριγκόζιν και η συσχέτιση τους με το κοινωνικό- πολιτικό σύστημα της δημοκρατίας, είναι μια προσπάθεια που δεν μπορεί να καλυφθεί με τις απόψεις ενός απλού πολίτη, ο οποίος δεν είναι ειδήμων σε θέματα κοινωνιολογίας, πολιτικής, και στα επιτεύγματα της σημερινής φυσικής.  Μια τέτοια προσπάθεια, ακόμα,  δεν μπορεί να καλυφθεί στα περιθώρια ενός άρθρου.

       Για τους λόγους αυτούς, ευχόμαστε και ελπίσουμε τέτοιες προσπάθειες να γίνουν και από άλλους πολίτες που είναι ειδήμονες σε θέματα κοινωνιολογίας, πολιτικής, ή σύγχρονης φυσικής.

      Είθε οι αρχές και οι μεθοδολογίες της Φυσικής γενικά και του Πριγκόζιν ειδικότερα, να χρησιμοποιηθούν και για την ανάπτυξη και βελτίωση των πολιτικών συστημάτων· είθε να συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση και στη αντιμετώπιση των προβλημάτων των σημερινών δημοκρατικών συστημάτων, όπως έγινε ήδη με τα βιολογικά συστήματα.

[1] Οι νόμοι αυτοί, σε μαθηματικό φορμαλισμό, γράφονται: g=σταθερό,  u=g.t  και  h = 1/2.g.t²
[2] Vikipedia
[3] Του Άγγλου Thomas Hobbes (1585 – 1671),  του Γάλλου Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778) και άλλων.
[4] Ο νόμος αυτός σε μαθηματικό φορμαλισμό γράφεται: Δx .Δp  >  ½.h  και σημαίνει ότι η αβεβαιότητα της θέσεως Δx, επί την αβεβαιότητα της ορμής Δp  είναι μεγαλύτερη ή ίση από ένα σταθερό αριθμό (όπου  h  η σταθερά του  Planck.



4 Σεπτεμβρίου 2009

Του  Δημοσθένη  Κυριαζή



Ο Δημοσθένης Κυριαζής σπούδασε  φυσική και ηλεκτρονικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εκπαιδεύθηκε στην Αγγλία σε Ραδιοηλεκτρικά Δίκτυα  Μικροκυμάτων και στις ΗΠΑ σε Συστήματα Δορυφορικών Επικοινωνιών.  Διατέλεσε  Γενικός Διευθυντής Ανάπτυξης του  ΟΤΕ και σύμβουλος τηλεπικοινωνιών στο ΥΠΕΘΟ και στην  ΕΕΤΤ. Ασχολήθηκε με  την αλληλεπίδραση ψηφιακής τεχνολογίας- δημοκρατίας και έγραψε τα βιβλία:  Η Αναγέννηση της Δημοκρατίας, Η  Άμεση Δημοκρατία στην Τηλέρια και Ψηφιακή Δημοκρατία ( Εκδόσεις Πατάκη 2002, Πατάκη 2005 και Ένωσης Ελλήνων Φυσικών 2009 )

Το Προσωπο: Ιλια Πριγκοζίν

Θεμελιωτής της θεωρίας της πολυπλοκότητας, ο Ιλια Πριγκοζίν (1917- 2003) αναγνωρίζεται ως εκ των πρωτοπόρων της τελευταίας μεγάλης, επιστημονικής επανάστασης του εικοστού αιώνα, η οποία τροποποίησε ουσιωδώς τον τρόπο που σκεπτόμαστε θεμελιώδεις έννοιες, όπως ο χρόνος, το χάος και η τάξη.

Γεννήθηκε στη Μόσχα λίγους μήνες πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Η οικογένειά του δεν έβλεπε με καλό μάτι το σοβιετικό καθεστώς και εγκαταστάθηκε αρχικά στη Γερμανία, το 1921, και τελικά στο Βέλγιο, το 1929. Ο Ιλια Πριγκοζίν ακολούθησε την επιστήμη του πατέρα του, τη Χημεία και το 1959 έγινε διευθυντής του διάσημου, διεθνούς Ινστιτούτου Σολβέ. Το 1977, τιμήθηκε με το Βραβείο Νομπέλ στη Χημεία για τις πρωτοποριακές έρευνές του γύρω από τις «καταναλωτικές δομές» (dissipative structures), οι οποίες έθεσαν τα πρώτα θεμέλια για την υπέρβαση του χάσματος μεταξύ Φυσικής και Βιολογίας, των νόμων της ανόργανης και εκείνων της έμβιας ύλης.

Κεντρική θέση στο επιστημονικό οικοδόμημα και στους φιλοσοφικούς προβληματισμούς του Πριγκοζίν κατέχει η έννοια του χρόνου. Στην κλασική Μηχανική του Νεύτωνα, αλλά και στη σύγχρονη, Κβαντική Φυσική, οι νόμοι της Φύσης εμφανίζονται ως «χρονικά αντιστρέψιμοι», δεν διακρίνουν, δηλαδή, το παρελθόν από το μέλλον.

Ωστόσο, σειρά φαινομένων όπως η διάχυση ενός αερίου, η ραδιενεργός διάσπαση ενός πυρήνα, η έκρηξη μιας βόμβας ή και η πορεία ενός οργανισμού από τη γέννηση στην ωριμότητα και τελικά στον θάνατο, είναι μη αντιστρέψιμες διαδικασίες. Ο Πριγκοζίν ανέλαβε το εξαιρετικά φιλόδοξο εγχείρημα να επαναδιατυπώσει τους βασικούς νόμους της Φυσικής ενσωματώνοντας, τρόπον τινά, το «βέλος του χρόνου» - μια έμπνευση που συνεχίζει να γονιμοποιεί ερευνητικές προσπάθειες της Σχολής των Βρυξελλών, την οποία ίδρυσε ο μεγάλος επιστήμονας.

Το βέλος του χρόνου Ο νομπελίστας Ιλιά Πριγκοζίν

Ζούμε τελικά σε ένα σύμπαν που είναι έρμαιο της τύχης; Η ζωή και η ύλη εξελίσσονται συνεχώς στην κατεύθυνση του χρόνου; Ο νομπελίστας Ιλιά Πριγκοζίν μιλάει για νέες πιθανότητες και νέες προσεγγίσεις.


Ο Ιλιά Πριγκοζίν στο «Τέλος της βεβαιότητας» εκθέτει τους στοχασμούς του πάνω στο πρόβλημα του χρόνου. Είναι ενδιαφέρον να δούμε γιατί υπάρχει το πρόβλημα και πώς ανέκυψε. Είναι γεγονός ότι η πολιτισμική κληρονομιά μας από τον περασμένο αιώνα περιείχε αντιφάσεις. Από τη μια πλευρά έχουμε τους Νόμους της Δυναμικής του Νεύτωνος, που αφορούν ένα αιτιοκρατικό (ντετερμινιστικό) και χρονικά αντιστρέψιμο σύμπαν. Η Σχετικότητα και η Κβαντική Δυναμική, παρ' ότι συμπλήρωσαν το νευτώνειο οικοδόμημα, δεν άλλαξαν αυτά τα χαρακτηριστικά της χρονικής εξέλιξης. Από την άλλη πλευρά όμως έχουμε τον Δεύτερο Νόμο της Θερμοδυναμικής που μας λέει ότι η εντροπία, δηλαδή η κατάσταση αταξίας ενός συστήματοςε, αυξάνεται προϊόντος του χρόνου. Αυτή είναι μια εξελικτική αντίληψη για τον κόσμο που δεν συνάδει προς την Κλασική Μηχανιστική αντίληψη. «Το τέλος της βεβαιότητας» μας δείχνει πώς μπορούμε να συμφιλιώσουμε αυτές τις αντιφατικές αντιλήψεις.

Ποια είναι η συμβατική στάση των επιστημόνων σ' αυτό το πρόβλημα; Πιστεύοντας ότι η Δυναμική περιγραφή είναι θεμελιακή, προσπαθούν να δείξουν ότι η μη αναστρέψιμη αύξηση της εντροπίας προκύπτει ως προσέγγιση της «πλήρους» Δυναμικής λύσης λόγω της αγνοίας μας ή λόγω των μετρήσεών μας. Δηλαδή έχουν την πεποίθηση ότι στην πραγματικότητα ζούμε σε έναν ντετερμινιστικό κόσμο αλλά δεν το γνωρίζουμε.

Ο Ιλιά Πριγκοζίν δεν μπόρεσε να δεχθεί αυτή την άποψη, όχι μόνο επειδή οδηγεί σε μια δυαδική αντίληψη για τη φύση, αλλά γιατί επίσης οδηγεί σε λογικές δυσκολίες. Αν δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, πώς θα εξηγήσουμε τη μη αναστρέψιμη διαδικασία μάθησης; Οπως τόνισε η Isabelle Stengers (με την συνεργασία της οποίας ο Πριγκοζίν έχει γράψει αυτό το βιβλίο) στο συνέδριο «Στοχασμοί πάνω στην αβεβαιότητα» πριν από δύο μήνες στις Βρυξέλλες, «οι Νόμοι της Δυναμικής αφορούν έναν κόσμο όπου η διατύπωσή τους θα ήταν αδύνατη». Επίσης ο Xavier Le Pichen γράφει στον «Nouvel Observateur» ότι η γέννηση της φιλοσοφίας και της τέχνης οφείλεται στην ικανότητά μας να υπερβαίνουμε το παρόν, προβάλλοντας τη σκέψη μας στο μέλλον.

Αυτή η προβολή δεν περιορίζεται στον άνθρωπο, αλλά αποτελεί χαρακτηριστικό κάθε μορφής ζωής, όπως στους πιθήκους ή στις αμοιβάδες που δημιουργούν συλλογικούς σχηματισμούς για να πετύχουν καλύτερες τροφικές δυνατότητες και κατόπιν αποχωρίζονται.

Για τον Ιλιά Πριγκοζίν, ο δημιουργικός ρόλος του χρόνου έγινε πρόδηλος στη Φυσική μακράν της Ισορροπίας. Κοντά στην ισορροπία ο κόσμος είναι ευσταθής και διέπεται από Αρχές Ελαχίστου. Δηλαδή τα συστήματα ισορροπούν σε καταστάσεις ελάχιστης ενέργειας, όπως το απλό εκκρεμές στην κατακόρυφο, και διαθέτουν μηχανισμούς σταθεροποίησης όπου αποσβέννυνται τυχόν διακυμάνσεις από την ισορροπία. Αντίθετα, όπως έδειξαν ο Πριγκοζίν και ο Γκλάνσντορφ τη δεκαετία του '60, μακράν της ισορροπίας παύουν να ισχύουν οι Αρχές Ελαχίστου, οι διακυμάνσεις μπορεί να ενισχυθούν και να οδηγήσουν σε νέες μορφές οργάνωσης μέσω διαδοχικών διακλαδώσεων.

Σήμερα αυτές οι διαπιστώσεις εφαρμόζονται στη Φυσική των υλικών, στη Βιολογία, στην Οικολογία, στην Οικονομία, ακόμη και στην Κοινωνιολογία. Αυτές οι πρωτοποριακές έρευνες στη Φυσική μακράν της Ισορροπίας οδήγησαν στα εξής συμπεράσματα:

1. Δεν μπορούμε να θεωρούμε πλέον ότι η μη αναστρεψιμότητα των διεργασιών μακράν της Ισορροπίας είναι προσεγγίσεις της αναστρέψιμης Δυναμικής. Το βέλος του χρόνου πρέπει να υπάρχει και στη θεμελιώδη Δυναμική Περιγραφή.

2.Ο κλασικός ντετερμινισμός αίρεται λόγω των διαδοχικών διακλαδώσεων όπου το σύστημα επιλέγει μέσω των στοχαστικών διακυμάνσεων.


Η κύρια θέση που αναπτύσσεται στο «Τέλος της βεβαιότητας» είναι ότι η Φυσική μακράν της Ισορροπίας είναι συνυφασμένη με συγκεκριμένες κλάσεις Δυναμικών Συστημάτων, όπως τα κατά Πουανκαρέ Μη Ολοκληρώσιμα είτε τα κατά Κολμογκόροφ χαοτικά συστήματα. Η εργασία του Πριγκοζίν και των συνεργατών του αποτελεί συνέχεια του έργου του Πουανκαρέ και του Κολμογκόροφ. Ο Πουανκαρέ σταμάτησε στη μη ολοκληρωσιμότητα του προβλήματος των τριών σωμάτων, δυσκολία που χαρακτήρισε ως την «κύρια δυσκολία της Δυναμικής». Οι ιδέες του Πουανκαρέ αναπτύχθηκαν περαιτέρω από τη σχολή του Κολμογκόροφ στη Μόσχα, αλλά δεν δόθηκε συστηματική απάντηση για την πλειονότητα των συστημάτων, όπως τα Μεγάλα Συστήματα.

Ποιο ήταν το επόμενο βήμα που περιγράφεται στο «Τέλος της βεβαιότητας»; Τα Μη Ολοκληρώσιμα Συστήματα μπορεί να επιλυθούν πιθανολογικά. Οπως φάνηκε από τις πρόσφατες εργασίες των ομάδων του Πριγκοζίν στις Βρυξέλλες και στο Οστιν, για αυτά τα συστήματα βρέθηκαν νέες λύσεις που αίρουν τη χρονική συμμετρία και είναι εγγενώς στοχαστικές, δηλαδή διαθέτουν και τα δύο χαρακτηριστικά της Φυσικής μακράν της Ισορροπίας που αναφέρθηκαν προηγουμένως. Η πιθανότητα αποτελεί καλώς ορισμένο αντικειμενικό χαρακτηριστικό των φυσικών φαινομένων και δεν αντιστοιχεί στην υποκειμενική μας άγνοια ή στις δυνατότητες προσέγγισης που διαθέτουμε.

Η στοχαστική περιγραφή συνδέεται έτσι με τη Δυναμική, ενώ παραδοσιακά προέκυπτε χρησιμοποιώντας εξω-Δυναμικές υποθέσεις. Στα κεφάλαια 3-5 συζητείται με λεπτομέρειες αυτή η γέφυρα Δυναμικής/Πιθανοτήτων/Μη Αναστρεψιμότητας. «Το τέλος της βεβαιότητας» συνεχίζει τον διάλογο μεταξύ Ηράκλειτου και Παρμενίδη που ξεκίνησε στην Ελλάδα πριν από 2.500 χρόνια. Η συμβατική αντίληψη που κληρονομήσαμε από τον περασμένο αιώνα δικαίωνε τον Παρμενίδη που έβλεπε ένα άχρονο σύμπαν. Σήμερα βλέπουμε ότι δικαιώνεται ο Ηράκλειτος. Αυτή η δικαίωση οδηγεί σε μια νέα αντίληψη και στάση προς τη Φύση.

Κατά την Κλασική Μηχανική, η πραγματικότητα περιγράφεται ως ένα μηχανιστικό αυτόματο. Δύσκολα όμως θα αποδεχθούμε ότι είμαστε μηχανές - τμήματα της κοσμικής μηχανής. Στην Κβαντική Μηχανική, αντίθετα, δεν υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από τη διαδικασία μέτρησης. Επίσης είναι δύσκολο να πιστέψουμε στην κβαντική «μαγεία», ότι δηλαδή εμείς με τις μετρήσεις μας είμαστε υπεύθυνοι για τη μοίρα του Σύμπαντος και δημιουργούμε την πραγματικότητα.

Ο Ιλιά Πριγκοζίν προτείνει μια μέση οδό: η πραγματικότητα είναι ένα οικοδόμημα, μια κατασκευή που συνεχίζεται. Το βέλος του χρόνου αποτελεί το πιο γενικό κοινό ενοποιό γνώρισμα όλων των όντων στο σύμπαν μας. Βεβαίως οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί γήρανσης ποικίλλουν από σύστημα σε σύστημα.

Στο τελευταίο κεφάλαιο ο Πριγκοζίν παραθέτει ορισμένες σκέψεις πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα. Η δήλωση του Πριγκοζίν ότι «ο χρόνος προηγείται της ύπαρξης» έχει προκαλέσει αρκετή συζήτηση. Η ερμηνεία όμως είναι απλή. Πριν από τη γένεση του Σύμπαντος υπήρχε ένα προ-σύμπαν από κβαντικές διακυμάνσεις. Οταν κάποια διακύμανση υπερβεί μια κρίσιμη τιμή, ένα σύμπαν γεννιέται. Συνεπώς η γέννηση του Σύμπαντος αποτελεί εκδήλωση του προϋπάρχοντος βέλους του χρόνου. Η παρούσα γνώση μας για τη γέννηση του Σύμπαντος είναι σχετικά πενιχρή και είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς εικασίες πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα.

Εν κατακλείδι το βιβλίο αποτελεί μια πρόσκληση για ενοποίηση μεταξύ της Δυναμικής (Κλασικής είτε Κβαντικής) και της Θερμοδυναμικής, μεταξύ της Κβαντικής Δυναμικής και της μέτρησης της κβαντικής κατάστασης, μεταξύ των Ανθρωπιστικών Επιστημών που χαρακτηρίζονται από Ιστορικότητα και των Φυσικών Επιστημών. Αυτή η πρόσκληση είναι ανοιχτή ως πρόγραμμα δράσης και ανανέωσης της Επιστήμης και της σκέψης μας στο κατώφλι του 21ου αιώνα.

* Για τον Ιλιά Πριγκοζίν και τη θεωρία του Χάους αφιέρωμα στο ένθετο «Νέες Εποχές»

Ο κ. Ιωάννης Ε. Αντωνίου είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών και αναπληρωτής διευθυντής των Διεθνών Ινστιτούτων Solvay Φυσικής και Χημείας.

Ο Ιλία Πριγκοζίν και το χάος ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΜΕ ΕΝΑ ΝΟΜΠΕΛ

Ο Αγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, από τα βάθη του 14ου αιώνα, δεν δίστασε να προειδοποιήσει τους ανθρώπους ότι «κάθε λόγος παλαίει προς κάθε λόγον». Το έδειξαν, γράφει, οι έλληνες φιλόσοφοι και οι μαθητές τους ανατρέποντας συνεχώς ο ένας τον άλλον και ανατρεπόμενοι από άλλες ανώτερες φαινομενικά αποδείξεις. Χρειάζεται λοιπόν ετοιμότητα και καθαρό μυαλό για να δεχθούμε την κάθε επόμενη ανατροπή που έρχεται να μας αλλάξει την αντίληψη για τον γύρω κόσμο και να υπαγορεύσει εντελώς καινούργιες συμπεριφορές.

Ο καθηγητής Ιλία Πριγκοζίν που επισκέφθηκε πολύ πρόσφατα την Ελλάδα, μας προέτρεψε και εκείνος με τη σειρά του να περάσουμε σε άλλη επιστημονική θεώρηση των πραγμάτων γύρω μας. Εγκαταλείποντας τις βεβαιότητες για τις κλασικές ως τώρα τροχιές, που δήθεν προσδιορίζει απόλυτα η επίλυση των κλασικών εξισώσεων της κίνησης. Να δεχτούμε τον χρόνο σαν απαραίτητο κοινό παρονομαστή σε ό,τι κάνουμε και σαν έναν δημιουργικό σύντροφο με μη αναστρέψιμη πορεία. Βγαίνουμε από τη σφαίρα επιρροής του καρτεσιανού δυϊσμού, όπου από τη μια η Φύση εμφανίζεται σαν ένα αυτόματο και από την άλλη ο άνθρωπος σαν παρατηρητής έξω από αυτήν. Ο Αϊνστάιν έχοντας καλά αντιληφθεί ποιο ήταν το πρόβλημα πρότεινε κάποια στιγμή εντελώς αξιωματικά να δεχθούμε ότι και οι άνθρωποι είναι αυτόματα χωρίς να το έχουν συνειδητοποιήσει. «Τι θα έλεγε το Φεγγάρι», αναρωτιόταν, «αν το ρωτούσες γιατί κινείται;». Την απάντηση την έδινε ο ίδιος πιστεύοντας ότι ο δορυφόρος της Γης θα μας απαντούσε: Μου αρέσει ο καθαρός αέρας.

Εμείς γελάμε, έλεγε ο Αϊνστάιν, με την απάντηση, αφού ξέρουμε ότι κινείται υπακούοντας στους νόμους του Νεύτωνα. Συνέχισε λοιπόν να πιστεύει ότι είναι ουτοπία να νομίζουμε με τη σειρά μας πως κάνουμε πράγματα έχοντας ελευθερία δράσης.

Ο Ιλία Πριγκοζίν όμως απορρίπτει κατηγορηματικά ότι είναι δυνατόν τα άτομα και τα μόρια της ύλης να υπακούουν σε νόμους όπου το ένα βήμα φέρνει το άλλο, ενώ ο χρόνος πάει ανώδυνα και προς τα πίσω· την ίδια στιγμή όπου η ύλη συμπεριφέρεται σχεδόν ζωντανά εκδηλώνοντας εξέλιξη, διακυμάνσεις, αβεβαιότητα. Ούτε φυσικά χωράει στην κοσμοθεωρία του ότι η Φύση στην ουσία της είναι άχρονη. Ούτε ότι η εξέλιξη των μορφών είναι αποτέλεσμα των περιορισμών των οργάνων παρατήρησης και των λαθών μας.

Βέλγος ρωσικής καταγωγής, ο Πριγκοζίν άρχισε από τα γυμνασιακά του χρόνια να μελετά φιλοσοφία, ψυχολογία και ιστορία για να κατανοήσει πώς σκέπτονται και δρουν οι άνθρωποι στην κοινωνία. Η μελέτη της ψυχολογίας τον οδήγησε στη βιολογία ώστε να κατανοήσει τη νευροφυσιολογική βάση των νοητικών και συναισθηματικών λειτουργιών. Μελετώντας βιολογία είδε ότι είναι αδύνατο να εμπεδώσει τις οργανικές λειτουργίες χωρίς γνώσεις χημείας και θερμοδυναμικής.

Μετά τον πόλεμο, όπου είχε πάρει ενεργό μέρος στην Αντίσταση κατά των γερμανών κατακτητών, αποφάσισε να ασχοληθεί με τη θερμοδυναμική των συστημάτων που ανταλλάσσουν ύλη και ενέργεια ενώ βρίσκονται μακριά από μια κατάσταση ισορροπίας. Με τις εργασίες του κατάφερε να δείξει ότι αν και μακριά από την ισορροπία εμφανίζονται αστάθειες και διακλαδώσεις με τελικό αποτέλεσμα την ανάδυση νέων χωροχρονικά οργανωμένων μορφών. Στην κυριολεξία σαν τον ταχυδακτυλουργό παρουσίασε τη ζωή να βγαίνει μέσα από τον δυναμικό μηχανισμό του χάους.

Το βραβείο Νομπέλ το 1977 ήλθε ως επιβράβευση ενός μόνο κομματιού από το εκτεταμένο έργο του. Συγκεκριμένα για την εργασία του που άνοιξε κάποια στιγμή και τον δρόμο στη λεγόμενη επιστήμη της πολυπλοκότητας. Την εποχή εκείνη όμως ήταν που αποφασίζει να αλλάξει και πάλι συντεταγμένες στην επιστημονική του δουλειά. Εστιάζει την προσοχή του στο πώς να περιγράψει μαθηματικά τα μη αντιστρεπτά φαινόμενα που παρ' όλη την πολύπλοκη ονομασία τους συντροφεύουν κάθε μας βήμα στη ζωή. Η προσπάθειά του απαίτησε ακόμη και τη δημιουργία καινούργιων μαθηματικών, την Προχωρημένη Συναρτησιακή Ανάλυση, για να κυλήσουν στο αυλάκι τους πράγματα που ως τότε οι ερευνητές απέφευγαν και να τα αγγίξουν, τρομάζοντας από την πολυπλοκότητά τους.

Τον παρατηρώ καθισμένο απέναντί μου βράδυ Σαββάτου στην Αθήνα, μετά από μια εξουθενωτική περιήγηση στη Βόρεια Ελλάδα. Εχει προλάβει να ασχοληθεί και με το Κέντρο Πολυπλοκότητας στη Θράκη. Προικίζει την περιοχή με ένα κέντρο επιστημονικής ακτινοβολίας, πόλο έλξης επιστημόνων και χορηγό διπλωμάτων διεθνούς κύρους. Εχει αναγορευθεί διδάκτορας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου αλλά και ως εραστής των νεολιθικών πολιτισμών έχει καρφωμένο το βλέμμα του σε ένα αγαλματάκι που θυμίζει έντονα την κυκλαδική τέχνη. Κάθεται ευχαριστημένος ανάμεσα σε φίλους του από την Ελλάδα και στον φυσικό Γιάννη Αντωνίου, τον έλληνα συντονιστή των πολυάριθμων ερευνητικών προγραμμάτων που τρέχουν υπό την επίβλεψή του στο Τόκιο, στο Τέξας, στη Ρωσία και ψυχή του Κέντρου Πολυπλοκότητας.

Οι γραμμές του προσώπου του αχνές, σβήνουν ήσυχα μέσα στα ασημένια μαλλιά του. Τα μάτια ακίνητα και τα χείλη ευγενικά, αεικίνητα. Το σώμα στα 79 του χρόνια στητό, έτοιμο για μάχες και αντιπαραθέσεις. Οι θεωρίες του, και ο ίδιος το αναγνωρίζει, συναντούν στην αρχή πάντα πολλές αντιδράσεις. Στο κλασικό πια βιβλίο «Το βέλος του χρόνου», που προλογίζει μάλιστα ο ίδιος, γράφτηκε ότι «η ομάδα του πυροδοτεί διαμάχες με τους κατά περιόδους υπερβολικούς ισχυρισμούς που διατυπώνει όταν γνωστοποιεί τα ευρήματά της στον έξω κόσμο». Και για τη μαχητικότητα του Ιλία Πριγκοζίν καλύτερος μάρτυρας από τον ίδιο δεν υπάρχει. Η συνέντευξη που παραχώρησε στο «Βήμα» αρχίζει με μια μικρή επίθεση.

­ Ούτε με τον Χόουκινγκ που θέλει κάπου και τη θεϊκή παρουσία, ούτε με τον Μάρεϊ Γκελ Μαν τον οποίο ούτε καν αναφέρετε στο τελευταίο βιβλίο σας, ούτε με τον Στίβεν Γουάινμπεργκ που χωρίζει την επιστήμη από την κουλτούρα και φυσικά ούτε με τον Τζον Χόργκαν φαίνεται να τα βρίσκετε. Ειδικά από τον τελευταίο παίρνετε τις δέουσες αποστάσεις.

«Σε σχέση με τον Τζον Χόργκαν που μάχεται την επιστήμη και ισχυρίζεται ότι βρισκόμαστε στο λυκόφως της, η θέση μου βρίσκεται στην εντελώς αντίθετη πλευρά. Είμαστε στην αρχή. Η κλασική επιστήμη έδινε έμφαση στην ισορροπία και στη σταθερότητα. Σήμερα η προσοχή μας στρέφεται στις διάφορες μεταβολές, στην εξέλιξη, στην αστάθεια. Ακριβέστερα στην κλασική φυσική δινόταν η αίσθηση ότι ζούσαμε με ένα μέλλον αντιστρέψιμο. Ο κόσμος ο ντετερμινιστικός υποσχόταν ότι γνωρίζοντας τις αρχικές συνθήκες θα ήταν σε θέση να προβλέπει κάθε μελλοντική κατάσταση. Το Σύμπαν μας όμως δεν είναι έτσι. Είναι γεμάτο από μη αντιστρεπτές διαδικασίες. Ξεκινώντας από απλές περιπτώσεις όπως είναι η διάδοση της θερμότητας και πηγαίνοντας σε πιο περίπλοκες καταστάσεις, στη βιολογία ή στην οικολογία. Παντού σπουδαίο ρόλο παίζει το βέλος του χρόνου. Στην κοσμολογία, στη ζωή, παντού. Περνούμε από μια γεωμετρική άποψη του χρόνου σε μια πιο προσανατολισμένη χρονικά άποψη γι' αυτόν».

­ Ποια είναι η δική σας αντίληψη για τον χρόνο;

«Ο χρόνος εμφανίζεται με το πέρασμα σε όλο και περισσότερους συσχετισμούς. Οπως γίνεται και η επικοινωνία στην ανθρώπινη κοινωνία. Μιλάτε με κάποιον άλλον και αυτός με άλλον και το μήνυμα διαχέεται μέσα από μια αυξανόμενη συλλογικότητα. Η διεύθυνση του χρόνου είναι ιδιότητα του συστήματος σαν ολότητας. Δεν μπορείτε να μιλήσετε πια για τη διεύθυνση του χρόνου σε επίπεδο τροχιάς ή στην κβαντομηχανική σε επίπεδο μετατόπισης μιας κυματοσυνάρτησης. Ο χρόνος είναι ιδιότητα του συνόλου. Και η ιδιότητα αυτή εμφανίζεται χάρη στην επικοινωνία καθώς αυτή διευρύνεται. Αυτό έχει ενδιαφέρουσες επιπτώσεις. Η επικοινωνία εξαπλώνεται εμπλέκοντας όλο και περισσότερα σωματίδια και προχωρεί ολοένα και πιο σιγά. Τίποτα δεν ξεχνιέται ποτέ. Η Φύση συμπεριφέρεται σαν ένα βιβλίο στο οποίο δεν λείπει τίποτα από τις σελίδες του, όλα έχουν καταγραφεί».

­ Τότε πώς θα πρέπει να αντιληφθούμε την έννοια του ρήματος γερνώ;

«Το μόνο που συμβαίνει είναι η κατανομή σε όλο και πιο πολλά συστατικά. Και εμείς μπορούμε να ψάχνουμε για συσχετισμούς μεταξύ των σωματίων φθάνοντας ώς το σημείο από όπου ξεκίνησαν. Αυτό που αλλάζει δεν είναι η κοινωνική οργάνωση αλλά η σχέση των ανθρώπων. Και ό,τι γερνάει σε εμάς δεν είναι τα άτομα του άνθρακα και του υδρογόνου αλλά οι σχέσεις μεταξύ των ατόμων. Γι' αυτό η πραγματική έννοια του "γερνώ" είναι μια ιδέα συνδεδεμένη με τους συσχετισμούς που αφορούν ολόκληρο το σύνολο και όχι την ατομική συμπεριφορά».

­ Ετσι ίσως εξηγείται και το ενδιαφέρον σας για τους παλαιούς πολιτισμούς, αν και οι ιδέες σας για την επιστήμη βρίσκονται συνήθως σε μελλοντικούς χρόνους.

«Η τέχνη ξεκινάει τους παλαιολιθικούς χρόνους. Αυτά όμως που βρίσκουμε στη Νότια Αμερική, στη Γαλλία, στην Ισπανία μπορεί να είναι παρόμοια αλλά δεν ταυτίζονται. Εχεις λοιπόν στη νεολιθική τέχνη τις διάφορες απόψεις του κόσμου και αυτό με ενδιαφέρει. Με ποιους διαφορετικούς τρόπους οι άνθρωποι μπορούν να βλέπουν τον κόσμο. Καταλήγοντας φυσικά στο ίδιο ερώτημα, πώς να καταλάβουμε τους εαυτούς μας εδώ στην Ευρώπη. Λοιπόν αυτό που είναι φανταστικό εδώ στην Ευρώπη είναι η σταθερότητα. Ολο αλλάζουμε μέσα στον χρόνο. Πάρτε τη μουσική. Στην Κίνα, στην Ινδία τα όργανα είναι τα ίδια σε αυτούς, αν και περισσότερα από τα ευρωπαϊκά. Δεν έχουν εξελιχθεί όμως τόσο όσο στην Ευρώπη. Εδώ σε εμάς κάθε εκατό χρόνια έχουμε διαφορετική μουσική. Ανοίγοντας το ραδιόφωνο ακούς πότε μουσική από τον Μεσαίωνα, πότε κλασική, πότε κάτι από τον 12ο αιώνα. Και δεν βρίσκω τον λόγο, δηλαδή δεν υπήρξε κάποιο οικονομικό αίτιο γι' αυτή την εξέλιξη. Βρίσκεται όμως συνυφασμένο με το ερευνητικό πνεύμα της Ευρώπης. Εχουμε χίλια χρόνια έρευνας από τον Βιβάλντι ως το "Καλώς συγκερασμένο κλειδοκύμβαλο"».

­ Τ γίνεται όμως με την επιστημονική αντίληψη του κόσμου πριν από τόσες χιλιάδες χρόνια; Παρήγαγαν πολιτισμό αλλά πώς αντιλαμβάνονταν την επιστήμη;

«Με ενδιαφέρουν οι τρόποι που οι άνθρωποι βλέπουν το Σύμπαν. Στην προκολομβιανή παράδοση η ολιστική αντίληψη λείπει. Η κίνηση είναι μυϊκή κίνηση. Οι θεοί έχουν ανάγκη να είναι γνώση. Τελείως διαφορετική αντίληψη από αυτήν του Αριστοτέλη, όπου υπάρχει ένας βασικός κινητήριος παράγων στο διηνεκές. Μετά οι Ευρωπαίοι πηγαίνουν στον Νεύτωνα με τη βαρύτητα και την ισορροπία και έτσι έχει διαφορές η κοσμοαντίληψή μας από τους παλιούς εκείνους πολιτισμούς... Είχαν όμως και εκείνοι πολλή επιστήμη. Η επιστήμη είναι ένας τρόπος να καταλάβουμε μέσα σε τι βρισκόμαστε και ζούμε. Ηξεραν πολλά για την τροφή, για την εξημέρωση των ζώων, την κατοικία. Χρησιμοποιούσαν ένα κράμα χρυσού και ψευδάργυρου όπου τελικά έβγαινε στην επιφάνεια ο χρυσός και έμενε στο εσωτερικό ο ψευδάργυρος. Οι σημερινοί μεταλλουργοί δεν ξέρουν πώς να το κάνουν. Εχουν καταγραφεί άπειρες παρατηρήσεις τους που δείχνουν πώς αντιλαμβάνονταν τον κόσμο. Ο κάθε πολιτισμός εκδηλώνει την επιστήμη με έναν διαφορετικό τρόπο. Εμείς στη Δύση εκφράζουμε την επιστήμη βρίσκοντας τους νόμους της Φύσης. Και αυτό είναι ένας μόνος τρόπος επιστήμης, με βασικό γνώρισμα ότι είμαστε πιο ανοικτοί σε έναν διάλογο για το μέλλον».


­ Ο όγκος των γνώσεων είναι διαφορετικός τώρα αλλά η αντίληψή μας για τη ζωή άλλαξε;

«Ο δυτικός πολιτισμός εκφράζεται διαφορετικά. Αποσυναρμολογεί την πραγματικότητα σε απλούστερα στοιχεία και αναλύει σε απλούστερες κινήσεις. Μετά κάνουμε μια μεταφορά αυτών για να χαρακτηρίσουμε πιο πολύπλοκες καταστάσεις. Κατανοούμε την κίνηση του εκκρεμούς, στη συνέχεια βλέπουμε ολόκληρο το Σύμπαν σαν εκκρεμές. Οι Κινέζοι είχαν μια εντελώς διαφορετική άποψη. Θεωρούσαν το Σύμπαν ένα αρμονικό σύνολο, ένα αυτοοργανωνόμενο σύστημα. Το έργο του Λι Ταν σε 17 τόμους για την κινεζική επιστήμη και καλλιέργεια μας κάνει να δούμε τη διαφορά. Οι Κινέζοι ανακάλυψαν πολλά πράγματα, όχι όμως βασικούς νόμους της Φύσης. Χημεία, φάρμακα, φυτολογία, αλλά όλα περιγραφικά, όχι αφαιρετικά. Στην Ευρώπη αντίθετα ενδιαφέρθηκαν πολύ για τη σχέση μαθηματικών και φυσικής. Εχω ακούσει ότι στην Ιαπωνία είχαν ανακαλύψει στην εποχή του Νεύτωνα τον διαφορικό λογισμό, όμως ο Νεύτων τον εφήρμοσε στα φυσικά φαινόμενα όπου αυτά εμφανίζονταν. Από εμάς τα φαινόμενα πρώτα μελετήθηκαν στις απλούστερες μορφές τους. Μια πέτρα που πέφτει, ένα εκκρεμές που περιστρέφεται. Αν και τα φυσικά φαινόμενα γενικά μας παρουσιάζονται πολύπλοκα, είναι ενδιαφέρουσα αυτή η αναγωγή».

­ Γιατί σε μια ομιλία σας χαρακτηρίσατε την εποχή μας μεταβατική;

«Σήμερα ζούμε το τέλος της επανάστασης του Γαλιλαίου. Χρειαζόμαστε ξανά έννοιες που απαιτούν να βλέπουμε το σύστημα ολιστικά. Το μήνυμα των καιρών μας είναι πιο παγκόσμιο. Είναι πιο αποδεκτό από τους λαούς η επιστήμη να μην είναι μια κατακτητική επιχείρηση που επιβάλλεται στη Φύση και σε όλους μας. Θυμάμαι από τις πολλές μου επισκέψεις στην Ιαπωνία τις συζητήσεις με τον Γιουκάβα. Δεν μπορούσε να δεχθεί τη δυτική αντίληψη του διαχωρισμού ανάμεσα στον άνθρωπο και στη Φύση. Στον καιρό μας η επιστήμη θα αποβαίνει όλο και πιο παγκόσμια. Πιο παλιά ήταν ένα όργανο επικράτησης. Τώρα γίνεται ένα όργανο διάχυσης και συνοχής της γνώσης».

­ Οι άνθρωποι έχουν την εντύπωση ότι η ζωή τους γίνεται χειρότερη.

«Τώρα έχω όμως την εντύπωση ότι υπάρχει περισσότερη συμμετοχή και δημιουργικότητα».

­ Τι αισθάνεστε ότι προσφέρατε εσείς στην επιστήμη;

«Μου ζητήσατε τώρα να συνοψίσω 50 χρόνια δουλειάς σε πέντε λεπτά! Οχι πολύ εύκολη δουλειά».

­ Ενας τόσο ικανός επιστήμονας δεν πιστεύω πως θα δυσκολευτεί.

«Ας είναι. Εχουμε κατ' αρχάς δύο στοιχεία. Πρώτα είναι ο ρόλος της κατεύθυνσης του χρόνου, που μας δείχνει τελικά τον δημιουργικό του ρόλο. Στην κλασική φυσική δεν έχει νόημα. Στα βιολογικά συστήματα όμως η αντιστροφή του έχει σημασία. Και για τον νου μας όμως έχει επίσης σημασία. Διότι ο χωρισμός σε παρόν και μέλλον κάνει δυνατή τη νοητική δραστηριότητα. Κάνει δυνατή τη συνομιλία, τη μέτρηση, τη δράση, αφού το Σύμπαν βρίσκεται σε διαφορετικές καταστάσεις στο παρελθόν και στο μέλλον. Εγώ λοιπόν αναρωτήθηκα πώς θα βρούμε τον ρόλο της κατεύθυνσης του χρόνου σε απλά φυσικά συστήματα. Αυτό με οδήγησε στη θεμελίωση της θερμοδυναμικής μακριά από καταστάσεις ισορροπίας. Το πιο σπουδαίο αποτέλεσμα προκύπτει όταν σπρώχνεις το σύστημα μακριά από την ισορροπία του».

­ Και πώς γίνεται αυτό;

«Σε μια συσκευή χημικής αντίδρασης βάζεις τις αντιδρώσες ουσίες. Μπορείς να τις σπρώξεις να αντιδράσουν σιγά, οπότε δεν ξεφεύγεις από την ισορροπία· αλλά μπορείς να τις φέρεις σε αλληλεπίδραση πολύ γρήγορα, οπότε είναι μακριά από την κατάσταση ισορροπίας τους. Οταν λοιπόν βρίσκεσαι μακριά από την ισορροπία εμφανίζονται νέες δομές. Χημικές ταλαντώσεις, σημεία διαχωρισμού, οπότε δεν μπορείς να κάνεις μια ντετερμινιστική περιγραφή, να παραθέσεις δηλαδή τι συμβαίνει βήμα βήμα. Ηταν ένα πρώτο στάδιο έρευνας όπου δούλεψαν και άλλοι, όπως ο Νίκολης, ο Γκλάνσντορφ. Η ιδέα όμως να πάμε σε θερμοδυναμική που δεν χαρακτηρίζεται από ισορροπία προήλθε από κάποιο απλό πείραμα που έκανα φοιτητής».

­ Και εκεί εμφανίστηκε επίσης το πανταχού παρόν βέλος του χρόνου;

«Στον προηγούμενο αιώνα δεν θα θεωρούσαν ότι είχε κάποιο νόημα τέτοιο πείραμα. Εχει να κάνει με τη θερμική διάχυση. Αν βάζαμε ένα μείγμα αερίων, υδρογόνο και υδρόθειο, σε κάποιο ειδικό δοχείο με δύο διαμερίσματα που τα ενώνει ένας σωλήνας και θερμαίναμε το ένα ψύχοντας ταυτόχρονα το άλλο, θα μπορούσαμε να ανατρέψουμε την πεποίθηση ότι η εντροπία ισούται με την αταξία. Διατηρώντας αυτή την έστω και μικρή διαφορά θερμοκρασίας στα δύο συγκοινωνούντα διαμερίσματα θα παρατηρήσουμε έναν βαθμιαίο διαχωρισμό των αερίων. Στη θερμότερη περιοχή πηγαίνει το πιο ελαφρύ, το υδρογόνο, ενώ στην ψυχρότερη το βαρύτερο, το υδρόθειο. Αυτό σε πρώτη ματιά είναι κόντρα στη διαίσθησή μας. Θερμαίνοντας ένα δοχείο αυξάνεται η εντροπία, όμως παράγεται μια λιγότερο τυχαία διάταξη των μορίων. Μέσα από την τυχαιότητα αναδύεται αυθόρμητα μια οργάνωση. Ετσι διαδικασίες που δεν μπορούν να επαναληφθούν κάνοντας βήματα προς τα πίσω, εκεί όπου δεν έχουμε ισορροπία, μπορούν να οδηγήσουν σε οργάνωση. Συνεπώς υπάρχει κάποια σύνδεση ανάμεσα στο βέλος του χρόνου και στην πιθανή γέννηση μιας δομής. Αυτό ήθελα να το καταλάβω στις λεπτομέρειές του. Σε όλα τα βιβλία τότε έβρισκες γραμμένο ότι η μη ισορροπία σημαίνει αταξία. Η σχολή μάς έδειξε ότι και η μη ισορροπία οδηγεί στην τάξη. Ετσι, ένα από τα πρώτα πεδία ενδιαφέροντός μου ήταν ο αποδομιστικός ρόλος μη αντιστρεπτών διαδικασιών σε έναν κόσμο μακριά από την ισορροπία».

­ Μετά σας προβλημάτισε και το μέλλον...

«Ναι, δεύτερο πεδίο ενδιαφέροντος είναι εκεί όπου πρέπει να βρεις τα κριτήρια για να αναδυθεί μια νέα πολύπλοκη κατάσταση. Εκεί εμφανίζεται η φυσική των πληθυσμών. Μια φυσική που αναφέρεται σε συστήματα με πάμπολλες μονάδες που αλληλεπιδρούν κάθε στιγμή. Και αυτά χρειάζονται νέα μαθηματικά. Ετσι φθάνουμε στην πιθανολογική περιγραφή της Φύσης. Το μέλλον κατά κάποιο τρόπο δεν είναι δεδομένο. Εχουμε λοιπόν μια προσέγγιση που κατά τη γνώμη μου είναι περισσότερο αισιόδοξη παρά απαισιόδοξη. Εχουμε συμμετοχή στην κατασκευή του μέλλοντος. Οχι σε κοσμολογικό επίπεδο φυσικά, αλλά σε ανθρώπινες κλίμακες».

­ Με την καθιέρωση των θεωριών σας θα πρέπει να αλλάξουμε έτσι και τις φιλοσοφικές μας συντεταγμένες.

«Εννοείται. Θα πρέπει ν αποδεχθούμε έναν νέο ορθολογισμό. Ξέρουμε ότι το μέλλον μας δεν είναι καθορισμένο. Είναι καλό που αυτό έρχεται τώρα· σε μια μεταβατική περίοδο. Τι είναι το μέλλον μας και σε ποια κλίμακα μπορούμε να επέμβουμε; Από μια γεωμετρική άποψη της επιστήμης πηγαίνουμε σε μια στραμμένη προς τον χρόνο. Η Φύση φαίνεται σαν ιστορία, σαν αφήγηση».

­ Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της χρονοπροσανατολισμένης άποψης;

«Δημιουργούμε τις μη αντιστρεπτές διαδικασίες σε μικρή κλίμακα, όπως έγινε με το πείραμα του μείγματος των δύο αερίων, όμως με ολόκληρο το Σύμπαν δεν μπορούμε να κάνουμε το ίδιο. Ετσι το βέλος του χρόνου είναι μια εσωτερική υπόθεση. Το Σύμπαν παρουσιάζεται σαν ένα αυτοδιεγειρόμενο σύστημα με ενσωματωμένο το βέλος του χρόνου. Είναι ουσιαστικό ότι το Σύμπαν έχει ηλικία. Η δημιουργία του Σύμπαντος είναι απόδειξη της ύπαρξης του βέλους του χρόνου. Σε ένα βιβλίο υπήρχε το ερώτημα τι σε έναν κόσμο με παράλληλα Σύμπαντα είναι κοινό ανάμεσα σε έναν βράχο και έναν γάιδαρο; Ε, λοιπόν, σας λέω ότι το κοινό τους είναι που γερνούν. Δηλαδή η διεύθυνση του χρόνου».

­ Μόνο που εσείς δεν τον βλέπετε απλώς σαν ένα μονοδιάστατο πράγμα.

«Το αν θα έχουμε μία, δύο ή τρεις διαστάσεις στον χρόνο δεν έχει τόσο σημασία. Ο χρόνος είναι έκφραση αυτού που συμβαίνει και έχουμε πολλές διευθύνσεις στην εξέλιξη. Στη θεωρία των υπερχορδών έχουν ήδη φροντίσει και ο χρόνος εκεί έχει περισσότερες από μία διαστάσεις. Λέγοντας λοιπόν ότι ο χρόνος είναι μονοδιάστατος είναι σαν να ορίζεις έναν κοινό παρονομαστή όλων των πραγμάτων που συμβαίνουν. Σαν τα χρήματα που αγοράζεις με αυτά κοσμήματα ή μήλα αλλά δεν μπορείς να πεις ότι μήλα και κοσμήματα ταυτίζονται».

­ Πώς παρουσιάζεται η καινούργια ορθολογικότητα που πρεσβεύετε;

«Η παραδοσιακή γεωμετρία που χρησιμοποίησαν ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν είναι τοπική, δηλαδή βασικά της στοιχεία είναι τα σημεία. Η λογική που αντιστοιχεί σε αυτήν είναι ντετερμινιστική και αχρονική. Ακολουθώντας τώρα διαδικασίες στη Φύση που περιέχουν το στοιχείο τής μη αντιστρεπτότητος η χρονοκεντρωμένη θεώρηση των πραγμάτων απαιτεί γεωμετρία όχι τοπική, με ακριβή μαθηματική διατύπωση, που εμπεριέχει ως ειδική περίπτωση την προηγούμενη γεωμετρία. Η νέα λογική είναι πιθανοκεντρική και χρονοπροσανατολισμένη περιέχοντας την παραδοσιακή λογική σαν ειδική περίπτωση. Πολλές περιπτώσεις που είναι ακατανόητες με την παλιά νοοτροπία μπορούν να περιγραφούν ακριβέστερα με τα νέα μαθηματικά εργαλεία. Στα χαοτικά συστήματα η πρόβλεψη είναι αδύνατη ακόμη και με υπολογιστές. Αν όμως προεκταθεί η διατύπωση στη νέα μαθηματική γλώσσα με τις πιθανότητες οι προϋποθέσεις αλλάζουν και γίνονται προβλέψεις· αυξάνοντας τις δυνατότητες της επιστήμης».

­ Ανατρέπετε πολλά πράγματα...

«Ο Ντιράκ είπε πως είμαστε τόσο χωμένοι στον ντετερμινιστικό τρόπο σκέψης που πήρε πολύ χρόνο και ενέργεια ώσπου να τολμήσουμε να πούμε ότι πρέπει να πάμε πιο πέρα».

­ Ποιες είναι οι νέες προβλέψεις;

«Η Φύση είναι σαν ένα βιβλίο όπου το κάθε περιστατικό είναι καταχωρισμένο σε κάποια σελίδα. Μπορείς να οργανώσεις καλύτερα τα πράγματα. Ο κ. Αντωνίου ασχολείται με το πώς χρησιμοποιείς τις πιθανότητες για τον έλεγχο του χάους. Ερωτήματα όπως γιατί τον μισό χρόνο χιονίζει στον Βόρειο Πόλο και τον άλλο μισό όχι έχουν να κάνουν με τη μελλοντική συμπεριφορά των πολύπλοκων συστημάτων».

­ Ποια θα θέλατε να είναι η τελευταία σας κουβέντα προς τους αναγνώστες;

«Ως τώρα ο ανθρωπισμός γνώρισε δύο σημαντικές περιόδους. Η μία ήταν ελληνική και η άλλη αναγεννησιακή. Η δεύτερη κατέληξε στον Γαλιλαίο και στον Νεύτωνα. Τώρα ίσως μπαίνουμε σε μια τρίτη περίοδο νέου ανθρωπισμού. Δεν είναι αποδεκτές η ανισότητα και η δικτατορία. Νομίζω πως αυτός ο ανθρωπισμός θα περιλαμβάνει πιο συλλογικές εκδηλώσεις, αφού ζούμε σε μια κοινωνία με αυξημένες δυνατότητες επικοινωνίας. Ας ελπίσουμε ότι θα φτιαχτεί μια πιο ανθρωπιστική κοινωνία».

Ο Πριγκοζίν, ο Αριστοτέλης και ο χρόνος

Ο Ιλια Πριγκοζίν την ημέρα της αναγόρευσής του ως επίτιμου διδάκτορα του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου (26 Μαΐου 2000)


Πριν από 12 ημέρες ο «πατέρας» της θεωρίας του χάους και της πολυπλοκότητας άφησε την τελευταία του πνοή στις Βρυξέλλες. Βραβευμένος με Νομπέλ Χημείας, ο Ιλια Πριγκοζίν ήταν από τους ανθρώπους που άλλαξαν τη θεωρία της φυσικής τον 20ό αιώνα και άνοιξε νέους δρόμους στην παγκόσμια επιστημονική σκέψη

Στο τελευταίο βιβλίο του, La Fin des Certitudes, ο Ιλια Πριγκοζίν έδωσε το στίγμα της μακρόχρονης πνευματικής του δημιουργίας με τα εξής λόγια: «Το όνειρο της νιότης μου ήταν να συμβάλω στην ενοποίηση της επιστήμης και της φιλοσοφίας λύνοντας το αίνιγμα του χρόνου». Πράγματι, όπως εξομολογείται ο ίδιος, ήδη από το 1937, φοιτητής ακόμη, γοητευμένος από τη φιλοσοφία συνέλαβε το φιλοσοφικό πρόβλημα του χρόνου, το οποίο και διατύπωσε σε τρεις μικρές εργασίες δημοσιευμένες σε ένα φοιτητικό περιοδικό. Αυτό αποτέλεσε το έναυσμα για τη μετέπειτα ερευνητική του δουλειά στον τομέα της θερμοδυναμικής, χάρη στην οποία τιμήθηκε με το βραβείο Νομπέλ Χημείας πριν από 26 χρόνια.

Εκείνο που αξίζει να προσέξουμε ιδιαίτερα εδώ είναι ότι η πορεία που ακολούθησε η σκέψη του μεγάλου αυτού πνευματικού ανθρώπου, που σημάδεψε με το έργο του τον 20ό αιώνα, παρουσιάζει μια εκπληκτική αναλογία με την πορεία εξέλιξης όλου του δυτικού πνεύματος: φιλοσοφικός στοχασμός - ανάπτυξη επιστημονικής-πειραματικής έρευνας - κατάλυση των στεγανών των επί μέρους επιστημών - υπέρβαση των ορίων της επιστήμης - ενοποίηση της γνώσης μέσα από τον φιλοσοφικό στοχασμό.

Πράγματι, το έργο του Ιλια Πριγκοζίν στο σύνολό του προσφέρει έμπρακτα σε όσους βλέπουν με καχυποψία τον διάλογο μεταξύ φιλοσοφίας και επιστήμης, ένα εξαιρετικά σημαντικό σημείο συνάντησης. Μέσα από το πειραματικό του έργο αναδείχθηκαν έννοιες με βαθύτατα φιλοσοφικό ενδιαφέρον, όπως αυτές της απροσδιοριστίας και των δυναμικών συστημάτων αυτοοργάνωσης της ύλης καθώς και η έννοια του χρόνου, η οποία αποτελεί ένα από τα συναρπαστικότερα θέματα που απασχόλησαν την επιστήμη κατά τους τελευταίους τρεις αιώνες, αλλά και τη φιλοσοφική σκέψη ήδη από την εποχή των προσωκρατικών φιλοσόφων.

* Το πρόβλημα του χρόνου

Στο ερώτημα «Ποια είναι η φύση του χρόνου;» ο Ιλια Πριγκοζίν με το πρωτοποριακό του έργο στα θερμοδυναμικά συστήματα μακράν της ισορροπίας έφερε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος τον εξαιρετικά σημαντικό ρόλο που παίζει το βέλος του χρόνου, η διάκριση δηλαδή μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος μέσα στον φυσικό κόσμο.

Εδώ θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς: Γιατί είναι τόσο σημαντική η ιδέα του βέλους του χρόνου; Δεν έχουμε όλοι συνείδηση της μη αναστρέψιμης ροής του χρόνου, όπου το παρελθόν είναι δεδομένο και το μέλλον ανοιχτό; H απάντηση είναι η εξής: Παρά το γεγονός ότι όλοι γνωρίζουμε από την εμπειρία μας πως στις φυσικές διαδικασίες ο χρόνος ακολουθεί μία μόνο κατεύθυνση, από το παρελθόν προς το μέλλον, εν τούτοις κατά τους τελευταίους τρεις αιώνες η ιδέα της μη αναστρεψιμότητας του χρόνου αποκλείστηκε από τους νόμους της φυσικής. Με την κυριαρχία της νευτώνειας μηχανικής το σύνολο του φυσικού κόσμου αντιμετωπίστηκε σαν μια τεράστια μηχανή, όπου κυριαρχεί ο ντετερμινισμός και όπου ο κόσμος είναι συμμετρικός ως προς τον χρόνο. Σε ένα τέτοιο μοντέλο η περιγραφή του κόσμου καταλήγει σε μια ταυτολογία, εφόσον τόσο το μέλλον όσο και το παρελθόν εμπεριέχονται στο παρόν. Με άλλα λόγια, το βιβλίο της ιστορίας του Σύμπαντος έχει ήδη γραφεί και δεν υπάρχει περιθώριο για το καινοφανές, το απρόβλεπτο και το γίγνεσθαι μέσα στη φύση.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρόβλημα του χρόνου το συνέδεσε ο Πριγκοζίν με το δίλημμα του ντετερμινισμού όχι μόνο στη νεότερη και σύγχρονη επιστήμη αλλά και στην αρχαιότητα. Αναφέρεται έτσι στο εγχείρημα του Επίκουρου να σπάσει τον ντετερμινισμό της δημοκρίτειας θεωρίας με την «παρέγκλισιν» των ατόμων και τονίζει ιδιαίτερα το γεγονός ότι ο Ηράκλειτος υπήρξε ο πρώτος φιλόσοφος που υποστήριξε την ιδέα του γίγνεσθαι της φύσης, κάτι το οποίο, κατά τον Πριγκοζίν, κλείνει μέσα του τον σπόρο της ιδέας του βέλους του χρόνου.

Η σύνδεση αυτή του γίγνεσθαι με τον χρόνο αποτελεί μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επισήμανση, που μας φέρνει στην καρδιά του προβλήματος. Εκείνο όμως που λείπει από το ταξίδι του Πριγκοζίν, αναφορικά με το θέμα του χρόνου, πίσω στην αρχαία ελληνική σκέψη είναι η αναφορά στον Αριστοτέλη, ο οποίος ήταν ο πρώτος φιλόσοφος στην αρχαιότητα που ασχολήθηκε με έναν τρόπο συστηματικό και ουσιαστικό με το πρόβλημα του χρόνου. Για τον λόγο αυτόν στόχος μου στο παρόν πόνημα είναι να επιχειρήσω μια σύνδεση του έργου του Πριγκοζίν με τον σταγειρίτη φιλόσοφο.

* Το γίγνεσθαι της φύσης

Σε αντίθεση προς τις θεωρίες των προκατόχων του, του Παρμενίδη, του Ζήνωνα και του Δημόκριτου, οι οποίοι απέρριπταν την ιδέα της μεταβολής, της ανάπτυξης και του γίγνεσθαι μέσα στη φύση, ο Αριστοτέλης υποστήριξε ότι στον φυσικό κόσμο συντελείται μέσα στον χρόνο πραγματική μεταβολή ποιοτήτων, γένεσις και φθορά, ένα διαρκές γίγνεσθαι. Για τον Σταγειρίτη, δηλαδή, ο κόσμος έχει μια θεμελιώδη χρονική δομή, κάθε διαδικασία έχει εγγενή χρονικά μέρη και σχέσεις που αποτελούν ουσιαστικό στοιχείο της πραγματικότητάς της. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή, αν δεν λάβουμε υπόψη μας τη χρονική της δομή. Ας δούμε όμως τα πράγματα με συντομία από την αρχή.

Θα πρέπει κατ' αρχήν να τονίσουμε το γεγονός ότι η ιδέα της κίνησης βρίσκεται στην καρδιά της αριστοτελικής φυσικής φιλοσοφίας, εφόσον ο Σταγειρίτης ταυτίζει τα «φύσει» με τα «κινούμενα». Με άλλα λόγια, η κίνηση, με την έννοια της μεταβολής και του γίγνεσθαι, είναι αυτό το οποίο προσπαθεί να κατανοήσει με όρους της φύσης. Τι είδους όμως κίνηση είναι αυτή; Για να δώσουμε απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι ανάγκη να κατανοήσουμε πρώτα τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την ύλη ο σταγειρίτης φιλόσοφος, και πιο συγκεκριμένα αυτό που αποκαλεί πρώτην ύλην.

* Η αριστοτελική «πρώτη ύλη»

Ο Αριστοτέλης, ο οποίος, δεν πρέπει να ξεχνούμε, είναι ο πρώτος φιλόσοφος στην αρχαιότητα που μετέφερε τη συζήτηση για την ύλη σε ένα καθαρά φιλοσοφικό επίπεδο, δεν μπορούσε να μείνει ικανοποιημένος με μια ανάλυση της ύλης που θα περιοριζόταν στον χώρο της εμπειρίας. Προσπάθησε λοιπόν να βρει την πιο θεμελιώδη και βασική διάστασή της σε ένα βαθύτερο επίπεδο φυσικής πραγματικότητας, το οποίο θα προσέφερε το σταθερό υπόστρωμα όλων των μεταβολών που συντελούνται στον φυσικό κόσμο.

Η πρώτη ύλη, λοιπόν, για τον Σταγειρίτη είναι το έσχατο υποκείμενον κάθε πράγματος και το σταθερό υπόστρωμα κάθε μεταβολής, ακόμη και της γενέσεως και της φθοράς. Η ίδια δεν γεννιέται ούτε πεθαίνει. Είναι ωστόσο το θεμελιώδες υλικό των ατομικών, καθέκαστον ουσιών, χωρίς η ίδια να έχει χωριστή ύπαρξη. Τέλος, η ύλη καθεαυτή δεν είναι αντιληπτή με τις αισθήσεις και δεν έχει χαρακτηριστικά γνωρίσματα. Είναι απολύτως «άμορφη» και στερείται κάθε προσδιορισμού. Είναι αυτό που απομένει όταν «απογυμνωθεί» από όλους τους προσδιορισμούς της.

Επιπλέον, όπως παρατηρεί ο Αριστοτέλης, «η ύλη υπάρχει δυνάμει, διότι μπορεί ν' αποκτήσει τη μορφή. Αλλά όταν υπάρχει εν ενεργεία, τότε βρίσκεται στη μορφή». Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία εδώ είναι το γεγονός ότι ο Σταγειρίτης ταυτίζει την ύλην με την δύναμιν. Οπως φαίνεται να δηλώνει, η πρώτη ύλη είναι ταυτόσημη με το δυνάμει ον· αποτελεί, δηλαδή, θα μπορούσαμε να πούμε, μια δυνάμει πραγματικότητα (Μετ. 1045b 18-20). Με την έννοια αυτή η ύλη γίνεται η οντολογική βάση του δυναμικού μοντέλου της αριστοτελικής φιλοσοφίας της φύσης, εφόσον θεωρημένη ως δύναμις προσφέρει το σταθερό υπόστρωμα για όλες τις δυνατότητες που μπορούν να πραγματωθούν στο μέλλον.

Στο σημείο αυτό αποκαλύπτεται η κρίσιμη σχέση που συνδέει την αριστοτελική ύλη με τη μορφή, τη δύναμη με την ενέργεια. H μετάβαση κάθε φορά από την εν δυνάμει στην εν ενεργεία κατάσταση αποτελεί μια πραγματική διαδικασία που συντελείται μέσα στη φύση και χαρακτηρίζεται από τον Σταγειρίτη ως κίνηση, με την έννοια της ποιοτικής μεταβολής, της γένεσης και της φθοράς.

Στον ορισμό ακριβώς αυτόν είναι σαφής η εξαιρετικά πρωτότυπη αντιμετώπιση από τον Αριστοτέλη της κίνησης. H μετάβαση από τη δύναμη στην ενέργεια εκφράζει για τον Σταγειρίτη μια εσωτερική μορφή κίνησης, η οποία αποτελεί το ουσιώδες συστατικό του πραγματικού ρόλου που παίζει η ύλη στο αριστοτελικό μοντέλο του φυσικού κόσμου. H ύλη όχι μόνο δεν είναι μια έννοια κενή περιεχομένου, αλλά είναι η πηγή και η κινητήρια δύναμη του γίγνεσθαι της φύσης.

* H σύνδεση χρόνου και κίνησης

Η σύνδεση αυτή της εσωτερικής κίνησης και μεταβολής με την ύλη και τη φύση αποτελεί το κρίσιμο σημείο στο οποίο εισάγεται ο χρόνος για να συμπληρώσει το σκηνικό. Ο χρόνος, δηλαδή, συνδέεται από τον Αριστοτέλη με έναν τρόπο άμεσο και ουσιαστικό με την κίνηση. Ετσι, στα Φυσικά ο Σταγειρίτης παρατηρεί: «... φανερόν ότι ουκ έστιν άνευ κινήσεως και μεταβολής χρόνος» («είναι φανερό ότι δεν υπάρχει χρόνος χωρίς κίνηση και μεταβολή»).

Αν όμως έχουν έτσι τα πράγματα, τότε τι μπορούμε να πούμε ότι είναι ο χρόνος; Η απάντηση του Σταγειρίτη, η οποία έχει συζητηθεί ιδιαίτερα από τους μελετητές του, είναι η εξής: «Τούτο γάρ εστι ο χρόνος, αριθμός κινήσεως κατά το πρότερον και ύστερον» («Διότι αυτό είναι ο χρόνος, η αρίθμηση της κίνησης σύμφωνα με το πριν και το μετά»).

Πρόκειται για ένα εξαιρετικής σημασίας χωρίο, όπου εμφανίζεται ανάγλυφη η εσωτερική σχέση χρόνου και κίνησης. Ο χρόνος είναι αυτός ο εγγενής χαρακτήρας της κίνησης που επιτρέπει την αρίθμηση των διαδοχικών καταστάσεων, οι οποίες σημαδεύονται από μια σαφή διάκριση μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος. Μπορούμε έτσι να υποστηρίξουμε ότι ο Σταγειρίτης εγκαινιάζει εδώ τη θεωρητική θεμελίωση της ιδέας του βέλους του χρόνου και της ασυμμετρίας μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, που συνδέονται με το νυν.

«Το δε νύν εστι συνέχεια χρόνου, ώσπερ ελέχθη - συνέχει γαρ τον χρόνον τον παρελθόντα και εσόμενον...»).

Ετσι, το αριστοτελικό μοντέλο της φύσης, το οποίο οικοδομείται με βάση τα στοιχεία που παρακολουθήσαμε ως εδώ, έχει ένα σαφή δυναμικό χαρακτήρα, που εκφράζεται με το διαρκές πέρασμα από την εν δυνάμει στην εν ενεργεία κατάσταση. Στο πλαίσιο αυτό και η ύλη, το υποκείμενον της μεταβολής, έχει έναν δυναμικό χαρακτήρα, διότι κλείνει μέσα της την κίνηση. Τέλος, η κίνηση είναι αλληλένδετη με τον χρόνο, ο οποίος πάντα κυλάει προς τα μπρος, από το παρελθόν προς το μέλλον, και είναι απόλυτα συνυφασμένος με το γίγνεσθαι του φυσικού κόσμου.

Αυτό λοιπόν το βέλος του χρόνου, που πρώτος διατύπωσε με έναν τρόπο συστηματικό ο Αριστοτέλης, στηριγμένος στην απλή παρατήρηση της εμπειρίας, αλλά κυρίως στον φιλοσοφικό στοχασμό, έχει αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα μέσα από την πειραματική έρευνα του Ιλια Πριγκοζίν στον χώρο της θερμοδυναμικής, όπου υψηλά ασταθή δυναμικά συστήματα φαίνεται να εδραιώνουν την κίνηση του χρόνου προς μία κατεύθυνση και τη διάκριση μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος.

* Ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής

Θα προχωρήσουμε τώρα στην εξέταση της θεωρίας του Ιλια Πριγκοζίν για το βέλος του χρόνου. Για να γίνουν όμως κατανοητές οι έννοιες που αποτελούν τον βασικό κορμό της θεωρίας του, είναι χρήσιμο να δούμε πρώτα εν συντομία κάποιες βασικές έννοιες της θερμοδυναμικής.

Θα πρέπει κατ' αρχήν να πούμε ότι η θερμοδυναμική μελετά τον μακροσκοπικό κόσμο της εμπειρίας. Είναι δηλαδή η επιστήμη που εξηγεί πώς δουλεύει η ατμομηχανή, πώς κρυώνει ο καφές στο φλιτζάνι, πώς αναπτύσσονται οι έμβιοι οργανισμοί κ.ο.κ. Σε όλα αυτά τα φαινόμενα η ροή του χρόνου γίνεται εμφανής στην τάση του συστήματος να περνάει από την τάξη προς την αταξία. Αν πάρουμε, για παράδειγμα, ένα φλιτζάνι καφέ και ρίξουμε μέσα γάλα, παρατηρούμε μια έντονη κινητικότητα καθώς τα μόρια του καφέ έχουν την τάση να αναμειγνύονται με τα μόρια του γάλακτος. Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία εδώ είναι ότι πρόκειται για μια διαδικασία η οποία δεν μπορεί ποτέ να γυρίσει προς τα πίσω. Ετσι, οι φυσικές διαδικασίες, όπου υπάρχει μια συνεχής απώλεια ενέργειας με τη μορφή θερμότητας, είναι μη αναστρέψιμες. Αυτή ακριβώς την ιδέα εκφράζει ο περίφημος δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής: Σύμφωνα με τον νόμο αυτόν, οποιαδήποτε φυσική διαδικασία συμβαίνει σε ένα απομονωμένο σύστημα θα πρέπει να συνοδεύεται από την αύξηση της εντροπίας. Η εξέλιξη ακριβώς αυτή, που δεν πάει ποτέ προς τα πίσω αλλά μόνο προς τα μπρος, αποτελεί μια σαφή ένδειξη του βέλους του χρόνου.

Οταν τώρα η μοριακή εντροπία φθάσει στον μέγιστο βαθμό, όταν λ.χ. η κατανομή των μορίων στο φλιτζάνι με τον καφέ και το γάλα γίνει ομοιόμορφη, τότε λέμε ότι το μείγμα βρίσκεται στην κατάσταση της ισορροπίας. Εδώ χάνεται η δυνατότητα για περισσότερη ανάμειξη. Κάτι ανάλογο ισχύει και για ολόκληρο το Σύμπαν, το οποίο αποτελεί ένα απομονωμένο σύστημα. Ετσι, όταν η εντροπία του Σύμπαντος φθάσει στη μέγιστη τιμή, στην κατάσταση δηλαδή της θερμοδυναμικής ισορροπίας, θα επέλθει ο λεγόμενος θερμικός θάνατος. Ολα αυτά, θα πρέπει να θυμόμαστε, ισχύουν σύμφωνα με τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής και αφορούν συστήματα που βρίσκονται σε κατάσταση ισορροπίας.

* Από την αταξία στην τάξη

Χάρη στις έρευνες όμως του Ιλια Πριγκοζίν μπορούμε να πούμε ότι δεν είναι τα πράγματα πάντα έτσι, δεν είναι δηλαδή απαραίτητο πάντα στην πορεία ανάπτυξης των συστημάτων να συντελείται μια πορεία από την τάξη προς την αταξία: μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις, κατά τον Πριγκοζίν, το βέλος του χρόνου να είναι μια πηγή τάξης. Με άλλα λόγια, μέσα από την αταξία μπορεί να πηγάσει η τάξη με τη μορφή της αυτοοργάνωσης.

Πώς όμως είναι δυνατόν να συμβεί κάτι τέτοιο; πώς μπορούν οι μη αναστρέψιμες διαδικασίες να προκαλέσουν την αυτοοργάνωση; Η απάντηση του Πριγκοζίν, που θα δούμε στη συνέχεια, φανερώνει - όπως ο ίδιος επισημαίνει - τον δεσμό που υπάρχει ανάμεσα στο βέλος του χρόνου και στη δυνατή ανάπτυξη των δομών. Αυτό, όπως διευκρινίζει, είναι κάτι που μπορεί να συμβεί με έναν τρόπο εντυπωσιακό στα συστήματα μακράν της ισορροπίας, όπου «το σύστημα αρχίζει να εξερευνά νέες δομές, νέα είδη χωροχρονικής οργάνωσης», που με ένα όνομα ονομάζονται δομές έκλυσης. Τέτοιες είναι αυτές που πραγματοποιούνται στις χημικές αντιδράσεις, οι οποίες όσο βρίσκονται σε κατάσταση ισορροπίας είναι γραμμικές.

Οταν όμως ένα χημικό σύστημα, το οποίο προηγουμένως βρισκόταν σε κατάσταση ισορροπίας, φθάσει πέρα από ένα σημείο κρίσιμης απόστασης από την ισορροπία, εμφανίζεται το εξής εκπληκτικό φαινόμενο: μια διχαλωτή διακλάδωση κάνει την εμφάνισή της και τότε η χημική αντίδραση πρέπει να «κάνει μια επιλογή» ως προς τον δρόμο που θα ακολουθήσει. Δεν είναι δηλαδή δυνατόν εκ των προτέρων να γνωρίζουμε ή να προβλέψουμε ποιο από τα δύο μονοπάτια θα επιλέξει κάθε φορά.

Στο σημείο ακριβώς αυτό το σύστημα αρχίζει να εμφανίζει νέες δομές, νέα είδη χωροχρονικής οργάνωσης. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα διχαλωτής διακλάδωσης είναι αυτό που προκύπτει όταν θερμάνουμε ένα λεπτό στρώμα υγρού ανάμεσα σε δύο γυαλιά. Η θερμότητα μπορεί να προκαλέσει τη δημιουργία οργάνωσης με τη μορφή σχημάτων κερήθρας (εξάγωνα κουτάκια). Οσο μεγαλύτερη μάλιστα είναι η παροχή θερμότητας τόσο πιο εξωφρενική είναι η ταχύτητα των μορίων του υγρού που θερμαίνεται. Η θερμοκρασία στην οποία εμφανίζονται τα εξαγωνικά σχήματα είναι το σημείο διακλάδωσης. Εδώ το θερμοδυναμικό σύστημα μπορεί να επιλέξει τον δρόμο που θα ακολουθήσει. Οταν μάλιστα τα κλαδιά είναι περισσότερα από δύο, τότε προκύπτει μια πολύ απρόβλεπτη συμπεριφορά, γνωστή ως ντετερμινιστικό χάος. Εδώ ανοίγεται ένα εκθαμβωτικό φάσμα συμπεριφορών λόγω των αναρίθμητων δυνατών καταστάσεων. H συμπεριφορά αυτή περιγράφεται από τον «παράξενο ελκυστή», ο οποίος είναι κάτι σαν στόχος για το βέλος του χρόνου.

* H συνάντηση των στοχαστών

Με βάση λοιπόν τα ανωτέρω, στα θερμοδυναμικά συστήματα η εικόνα που παρουσιάζεται είναι η εξής: Σε καταστάσεις μακράν της ισορροπίας η ύλη μπορεί να συμπεριφερθεί με θαυμαστούς τρόπους, όπου εμφανίζονται περιπτώσεις αυτοοργάνωσης, αυθόρμητης ανάπτυξης συστημάτων και δομών· όλα αυτά συνοδεύονται από την εμφάνιση απείρων δυνατοτήτων και επιλογών, που καθιστούν μη προβλέψιμη τη μελλοντική εξέλιξη του συστήματος. Καταλύεται έτσι η έννοια του ντετερμινισμού της νευτώνειας φυσικής, το μέλλον αποκτά ένα χαρακτήρα δημιουργικής ελευθερίας, η ύλη εμφανίζει ένα δυναμικό χαρακτήρα και απαλλάσσεται από τους περιορισμούς της κλασικής αντίληψης της αδρανούς ύλης.

Τέλος, εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι στη δυναμική αυτή εικόνα του φυσικού κόσμου ο χρόνος αποβαίνει ένα εγγενές στοιχείο των διαδικασιών μέσα από τις οποίες ανοίγεται ένας άπειρος κόσμος δυνατοτήτων. Εδώ ακριβώς βρίσκεται το σημείο συνάντησης του φυσικού μοντέλου του Ιλια Πριγκοζίν με την αριστοτελική φυσική φιλοσοφία. Δεν θα ήταν δυνατόν, φυσικά, να υποστηρίξει κανείς μια ομοιότητα στις λεπτομέρειες ανάμεσα στις δύο θεωρίες. Το εκπληκτικό όμως στην περίπτωση αυτή είναι οι αναλογίες που διαπιστώνονται μέσα από την ανάλυση της δομής και των κατηγοριών, με βάση τις οποίες οι δύο στοχαστές επιχειρούν να διερευνήσουν την έννοια του χρόνου: Ο χρόνος είναι πραγματικός και είναι συνυφασμένος με το γίγνεσθαι του φυσικού κόσμου. Για να κατανοήσουμε λοιπόν τη φύση του χρόνου θα πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν υπάρχει χρόνος χωρίς γίγνεσθαι, και ταυτόχρονα ότι χρόνος και γίγνεσθαι θεμελιώνονται πάνω σε έναν κόσμο άπειρων δυνατοτήτων, έναν κόσμο ανοιχτό στο μέλλον.

H κυρία Δήμητρα Σφενδόνη-Μέντζου είναι καθηγήτρια της Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.